Рэпрэсіі не заканчваюцца

Ніякі ўжо не сакрэт, што беларускі рэжым гандлюе лёсамі жывых людзей па простай схеме: пакуль адны выходзяць на волю праз галоўныя дзверы, іншых ціха заводзяць праз «чорны ўваход». Лічбы кажуць самі за сябе.

30 сакавіка Дональд Трамп самазадаволена напісаў у сваёй сацсетцы, што агульная колькасць вызваленых палітвязняў пачынаючы з траўня 2025 года перавысіла ўжо 500 чалавек. Прыгожая лічба, і, безумоўна, для ўсіх нас вялікая радасць, што гэтыя людзі апынуліся на волі.

Глядзім далей. Праваабарончы цэнтр «Вясна» станам на 1 траўня 2025 года фіксуе 1206 палітзняволеных у краіне — акурат у той дзень такі статус атрымалі 8 беларусаў. Цяпер ад гэтай лічбы аднімаем пяцьсот, пра якіх згадвае Трамп, — атрымліваецца, што за кратамі мусіла б застацца 706 чалавек. Але што мы бачым на сённяшні дзень? 7 красавіка 2026 года ў Беларусі налічваецца 922 палітзняволеных. Выходзіць, крыху менш чым за год амаль палову ад колькасці выпушчаных набралі зноў. Пры гэтым варта ўлічваць, што лічба 1206 таксама была не заўсёды пастаяннай — цягам года колькасць палітзняволеных неаднаразова перавышала 1250 чалавек. І варта не забываць пра некалькі хваляў «памілаванняў», а таксама пра тое, што некаторыя палітвязні выходзілі, так бы мовіць, «натуральным шляхам» — цалкам адбыўшы свае тэрміны.

Зрэшты гэтыя лічбы патрэбныя толькі для чарговага пацвярджэння: рэпрэсіі нікуды не знікаюць. За ўвесь 2025 год па палітычных справах было асуджана 1254 чалавекі — так, у параўнанні з папярэднім годам колькасць асуджаных зменшылася (у 2024-м агулам быў асуджаны за палітыку 1721 чалавек), але тэмпы ўсё адно ўражваюць.

Рэпрэсіі хаваюцца

Што ж, з лічбамі разабраліся: як бачна, пасля «памілаванняў» яны ненадоўга зніжаюцца, але праходзіць пэўны час, і ўсё вяртаецца «на свае месцы». А калі лічбы малююць не вельмі прыемную для рэжыму карціну, што з імі трэба рабіць? Правільна! І тут у справу ўключаецца звычайнае саўковае нутро. Натуральна, фальсіфікаваць, як на выбарах, яны гэтыя лічбы не могуць — у нас жа няма палітзняволеных! Таму пачынаюць іх хаваць, то-бок займацца звыклай для сябе справай.

Так, каб не павялічваць колькасць палітвязняў, улады ўжо даўно прэсуюць сваякоў людзей, асуджаных за палітыку, каб яны супраціўляліся прызнанню іхных блізкіх палітвязнямі. Выкарыстоўваецца аргумент, што так можна ім толькі нашкодзіць за кратамі: бо да «палітычных» асаблівае стаўленне ў турмах. І ў гэтым ёсць праўда: увесь свет ведае, якія пакуты цярпяць беларускія палітвязні за кратамі. Аднак у адказ на гэта праваабаронцы кажуць: статус палітзняволенага дае шанец, што чалавек, асуджаны па палітычных артыкулах, можа выйсці на волю раней заканчэння свайго тэрміну. Як бы там ні было, але вядома, што з 2020 года агульная колькасць асуджаных паводле палітычных справаў значна пераўзыходзіць колькасць людзей, якія атрымалі статус палітзняволеных.

Пазней сталі хаваць яшчэ і факты палітычных прысудаў: з восені 2024 года судовыя працэсы ўсё часцей робяцца закрытымі, а пастановы судоў не публікуюцца ў даступных анлайн-базах. А ў пачатку красавіка 2025-га журналісты незалежных медыя звярнулі ўвагу, што на сайце Вярхоўнага Суда перасталі публікавацца расклады пасяджэнняў: таму і даведацца, каго судзяць, па якіх артыкулах, колькі гадоў прысуджаюць, становіцца цяжэй. Глядзіш — і статыстыка палітзняволеных расце не такімі імклівымі тэмпамі.

Па дзіўным супадзенні гэта адбылося ўсяго за пару месяцаў да прыезду амерыканскай дэлегацыі да Лукашэнкі на чале з Кітам Келагам. Таму, падобна, «замятаць» сляды пачалі загадзя.

Рэпрэсіі набываюць новыя формы

Пасля пачатку перамоваў з прадстаўнікамі Белага дома нарэшце пачаўся працэс паступовага вызвалення палітвязняў. Рэжым Лукашэнкі ў абмен на чалавечыя лёсы атрымлівае зняцце санкцый: з «Белавіі», з калійнай галіны, з банкаў, Мінфіна. Здавалася б, ну адпусці ты людзей наўзамен, дай ім прыехаць дадому, абняць блізкіх, з якімі ўжо столькі гадоў не бачыліся. Ды дзе там: першай прыдумкай стала выгнанне «памілаваных» за межы краіны.

Некаторым заставалася сядзець лічаныя месяцы, і яны вельмі спадзяваліся, што пасля гэтага вернуцца дадому — як, напрыклад, журналістка Ларыса Шчыракова. Але ў рэжыму была свая праграма: нават пасля «памілавання» пазбавіць людзей радзімы. Тры хвалі «вызваленняў» прайшлі па гэтай схеме. Але амерыканцы, па ўсім відаць, адчулі сябе крыху ашуканымі: маўляў, мы ж «прадаём» гэта сваім выбарцам і міжнароднай супольнасці як вызваленне з беларускіх турмаў, а вы што ж такое робіце — з турмаў ды за межы краіны. Таму падчас апошняга вызвалення з 250 чалавек 235 былі пакінутыя ў Беларусі. Гэта, безумоўна, прагрэс. Ды ёсць нюанс.

У чарадзе «гуманітарных меркаванняў», якія заўсёды падчас вызваленняў падкрэслівае прэс-сакратарка Лукашэнкі Наталля Эйсмант, стала прысутнічаць яшчэ адно меркаванне, якое ўголас нідзе не агучвалася: у вызваленых палітвязняў мы будзем забіраць пашпарты. Пачаліся такія прыколы з верасня 2025-га, частцы вызваленых замест пашпартоў выдалі паперкі фармату А4 з фотаздымкам. У Мікалая Дзядка дык увогуле перад дэпартацыяй пашпарт парвалі.

З групай вызваленых у снежні гэтую працэдуру паўтарылі: верагодна, каб зрабіць працэс абжывання ў выгнанні яшчэ больш пакручастым.

І нарэшце чарговым крэатывам стаў крок па ануляванні пашпартоў тым, хто быў прымусова выкінуты за межы краіны і дзіўным чынам захаваў свой дакумент. З гэтым сутыкнулася частка тых, хто быў вызвалены ў верасні і снежні мінулага года — сярод іх, напрыклад, і нобелеўскі лаўрэат Алесь Бяляцкі. Адсутнасць сапраўднага пашпарту створыць дадатковыя праблемы за мяжой, але, галоўнае, стане вельмі важнай перашкодай, калі раптам чалавек захоча вярнуцца ў Беларусь. Ну, а хочаш назад — тады «паўзі на каленях», як казаў Лукашэнка, у камісію па вяртанні. Такім чынам, рэжым працягвае чыніць рэпрэсіі ўжо ў дачыненні да тых, каго нібыта «памілаваў».

Ці праглынуць гэта амерыканцы? Многія мяркуюць, што як раз гэта і ёсць праверка: наколькі прадстаўнікі Трампа гатовыя «ўпісвацца» ў гэтую справу. Калі рэакцыі не будзе, мяркуюць праваабаронцы, то, цалкам верагодна, працэс можа атрымаць свой лагічны працяг і практыка анулявання пашпартоў можа распаўсюдзіцца на ўсіх «ворагаў» рэжыму, якія апынуліся за мяжой.

Ну а для тых, хто застаўся, улады таксама падрыхтавалі некалькі сюрпрызаў: паводле паведамленняў тэлеграм-канала «Розовые косынки», выпушчаным на волю палітвязням патлумачылі «ўмовы іх далейшага знаходжання на волі», забараніўшы выкарыстанне банкаўскіх і СІМ-карт, а таксама папярэдзіўшы, што любое парушэнне можа прывесці да паўторнага зняволення. Яшчэ адным папярэджаннем было тое, што ў святочныя дні іх могуць змяшчаць у СІЗА або ў ізалятары часовага ўтрымання. Стала вядома і тое, што многіх жанчын вызвалілі без пашпартоў — маўляў, згубіліся вашыя дакументы, што ж ты будзеш рабіць: цэлая бяда з гэтымі пашпартамі.

І нарэшце са свежанькага: як паведамляе праваабарончы цэнтр «Вясна», людзей перад накіраваннем на так званую «хімію» яшчэ на этапе апеляцыі прымушаюць падпісваць дакументы, у якіх іх папярэджваюць: у выпадку паўторнага парушэння Крымінальнага кодэкса ім можа пагражаць высылка з краіны. І гэта не адзінкавыя выпадкі.

Рэпрэсіі ў ДНК улады

Такім чынам, ні колькасна, ні якасна рэпрэсіі ў краіне не змяншаюцца, і пакуль няма ніякіх прыкмет, што яны спыняцца. Хоць прадстаўнік Трампа Джон Коўл адкрытым тэкстам заяўляў, што так справы не робяццца: «То-бок мы вызваляем 10 чалавек, а яны арыштуюць яшчэ 10? Спадзяюся, нам удалося данесці да яго, што гэта недапушчальныя паводзіны», — расказваў Коўл пра сваю апошнюю сустрэчу з Лукашэнкам.

Ну, не робяцца, дык не робяцца. Як бачна з прыведзеных прыкладаў вышэй, беларускі рэжым добра натрэніраваўся на тым, каб махляваць, гуляючы ў перамовы з амерыканцамі. Праблема адна: звесткі пра рэпрэсіі ў інфармацыйны век утойваць усё цяжэй, і праваабаронцам ўсё яшчэ ўдаецца нейкім чынам атрымліваць навіны пра асуджаных людзей. А таму, думае рэжым, шчыліны, адкуль інфармацыя прасочваецца, трэба надзейна пазатыкаць — новымі рэпрэсіямі.

Пакуль ідзе гэтая гульня з амерыканцамі, рэпрэсіі могуць трансфармавацца, набываць іншыя формы: мы ж цудоўна памятаем, як пачыналіся справы Віктара Бабарыкі, TUT.by, Андрэя Гнёта і многіх іншых — першапачаткова да ўсіх іх выстаўляліся эканамічныя прэтэнзіі. Ну а ў нюансы амерыканцы, мяркуюць беларускія ўлады, паглыбляцца не будуць.

Такім чынам, палітвязні і рэпрэсіі сталі на сённяшні дзень важным элементам знешняй палітыкі Рэспублікі Беларусь. Адняць яго — і на чым тады будаваць «дыялог» з Захадам? А так усё па формуле нябожчыка Макея: «Любое далейшае ўзмацненне санкцый прывядзе да таго, што грамадзянская супольнасць перастане існаваць», — казаў роўна пяць гадоў таму міністр замежных спраў. То-бок практычнае прыкладанне гэтай схемы сёння можа выглядаць так: вось вы адключылі нам тры прапагандысцкія каналы, ну то чакайце новых пасадак. А каго садзіць — знойдзецца. Вунь на волі з’явіліся сотні тых, хто нядаўна выйшаў па «памілаванні», і не кажыце, што мы іх не папярэджвалі. Вось такая «гульня».

І нарэшце, апошняе: калі гэтыя лукашэнкаўска-трампаўскія гульні скончацца, то які сэнс спыняцца? Наперадзе яшчэ перадача трона — ну не праводзіць жа яе на фоне лібералізацыі і ўсякіх там адліг, што вы як маленькія!

Праўда, не хочацца заканчваць гэты тэкст на такой ноце, таму нават у гэтай сітуацыі важна ўсвядомліваць, што кожны і кожная сёння могуць рабіць самае важнае: усімі сіламі берагчы сябе і сваіх блізкіх, займацца самаадукацыяй і адукоўваць іншых, дзяліцца адзін з адным праўдай. Бо не за гарамі той час, калі ўсім нам прыйдзецца адбудоўваць сваю краіну пасля таго, што нарабілі сёння тыя, хто называе сябе дзяржавай.

І гэта было меркаванне *Сумленных людзей.

А тем временем ИИ уже заменяет бухгалтеров, дизайнеров, копирайтеров и даже тендерные комиссии. Один из наших героев рассказал, что его тренер в зале бросил живого психотерапевта – в пользу нейросети: «Не забывает, стоит дешевле, не стыдно рассказывать».

В новом фильме мы разбираемся, почему Беларусь на 77-м месте по готовности к цифровым переменам, что будет с рынком труда и какие навыки помогут не оказаться в «базе». Среди экспертов – профессор Оксфорда Карл Фрей.

👉 Смотрите фильм:

Если хотите, чтобы мы продолжали делать такие фильмы, – поддержите нас: https://donate.honestby.org.

Спасибо, что смотрите!

Давай, Грыша!

Калі першыя ракеты прыляцелі па Тэгеране, то Лукашэнка, які заўсёды мае меркаванне па любым пытанні, быў моцна азадачаны — ды так, што замаўчаў на некалькі дзён. І не таму, што яму не было чаго сказаць. Наадварот, відавочна, выгаварыцца карцела вельмі моцна, але сітуацыя не дазваляла, бо, як той казаў, «усё, што вы скажаце, можа быць выкарыстана супраць вас».

І таму за яго стала гаварыць прапаганда. Бо той жа Лукашэнкаў «глашатай» Грыша Азаронак вельмі добра ведае, што можа падабацца ягонаму патрону, таму і спусціў вадаспады лаянкі, каментуючы іранскія падзеі. Вуснамі Азаронка з Мінска ў першы дзень вайны прапаганда заклікала «высакароднага аяталу» весці свой народ у бой супраць рэжыму Эпштэйна і крычала «Алах акбар!». Сам жа вярхоўны лідар беларускага рэжыму зацята маўчаў.

Але неўзабаве прыйшлі весткі пра ліквідацыю «высакароднага аяталы», і гэта яшчэ больш засмуціла Аляксандра Рыгоравіча: цягам двух месяцаў сваіх кіраўнічых крэслаў пазбавіліся два ягоных сябра. Уражваў набор варыянтаў у арсенале амерыканцаў, якія непасрэдна прыклалі да гэтага руку: ад выкрадання ва ўласным палацы, як у выпадку з Мадура, да забойства ў рэзідэнцыі, як у выпадку з Хаменеі.

Грыша тонка адчуў страхі свайго шэфа. Цікавая, кажа, назіраецца тэндэнцыя: Трамп вёў перамовы з Мадура аб кампрамісе, і той нібыта быў гатовы да такога кампрамісу, а пасля ЗША выкарысталі гэтыя перамовы для падрыхтоўкі нападу і выкрадання венесуэльскага дыктатара; Трамп вёў перамовы з Тэгеранам пра кампраміс, а сам рыхтаваўся да нападу. «Як вы думаеце, — пытаўся Грыша, — навошта амерыканцы вядуць перамовы з намі?» Нам здаецца, на гэтых словах у аднаго з беларусаў прабеглі мурашы па целе.

Уражваў і сам спосаб, якім ліквідавалі аяталу. Як піша Financial Times, ізраільская выведка доўга збірала дадзеныя, каб можна было здзейсніць задуманае. Дзеля гэтага яна ўзламала ўсе камеры ў Тэгеране і некалькі гадоў перадавала дадзеныя з іх у рэжыме рэальнага часу на серверы ў Тэль-Авіве. Некалькі гадоў! Як тут не развіцца параноі ва ўладара менскага Палаца незалежнасці? Бо, значыць, для замежных выведак дэтальна вывучыць план і ягонай рэзідэнцыі — задача выканальная. Але, пагадзіцеся, яна ўсё ж значна ўскладняецца, калі гэтых рэзідэнцый 18, бо тады цяжэй вызначыць, у якой знаходзіцца гаспадар. І пасля гэтага вы яшчэ пытаецеся, навошта Лукашэнку іх столькі?

Забойца-гуманіст

Не трэба валодаць асаблівымі аналітычнымі здольнасцямі, каб зразумець, што стрымлівала Аляксандра Лукашэнку ад хуткай рэакцыі на атакі Ірана. Паралельны перамоўны трэк з ЗША вымушаў дакладна падбіраць словы і рэакцыі. Таму, нягледзячы на даўнія сяброўскія адносіны з іранскім кіраўніцтвам, Лукашэнка вырашыў не спяшацца і паглядзець, у які бок нахіляцца шалі супрацьстаяння.

Першая рэакцыя, якая з’явілася на афіцыйным сайце Лукашэнкі (фактычна не ягоныя словы, а напісаны прэс-службай тэкст), змяшчала спачуванні з нагоды смерці Алі Хаменеі, але далей словаў пра «вераломную атаку» ў характарыстыцы дзеянняў ЗША і Ізраілю там не пайшло. Вядома ж, забітаму сябру Хаменеі словамі ўжо не дапаможаш, а стасункі з Трампам можна моцна падпсаваць.

Адметна, што рэшта пасмяротнага хваласпеву іранскаму аятале была падобная на літаратурную прымерку чужога касцюма — вось бы некалі так і пра яго! «На працягу дзесяцігоддзяў, — гаворыцца ў спачуваннях пра забітага Хаменеі, — ён служыў народу, нязменна кіруючыся вернасцю традыцыям і адказнасцю перад будучымі пакаленнямі. Сваёй мудрасцю і дальнабачнасцю атрымаў высокае прызнанне і карыстаўся заслужаным аўтарытэтам далёка за межамі дзяржавы». Так-так, гэта пра таго, хто амаль чатыры дзясяткі гадоў трымаў краіну ў страху і патапіў у крыві народныя выступленні два месяцы таму, забіўшы каля 30 тысяч чалавек.

Праз чатыры дні пасля пачатку вайны, на сустрэчы з іранскім паслом Лукашэнка нарэшце выказаўся персанальна, але паўтарыў амаль тыя ж словы, назваўшы Хаменеі яшчэ і гуманістам. Так і хочацца дадаць сюды ягоную крылатую фразу «Это то, что соответствует нашему пониманию президентской республики и роли в ней президента», сказаную аднойчы ў дачыненні да яшчэ аднаго вядомага палітыка.

Не злаваць дзеда

Пакуль перамовы са Злучанымі Штатамі знаходзяцца ў актыўнай фазе, Лукашэнка не будзе дражніць гусей і рабіць рэзкіх заяваў з нагоды Ірана (на скрайні выпадак ёсць Азаронак). Не прадбачыцца найбліжэйшым часам і ніякага партнёрства з іранскімі ўладамі, бо пакуль толкам невядома, што там будуць за ўлады. Таму на дадзеным этапе Лукашэнка вырашыў зрабіць стаўку на амерыканскі трэк.

Бо жартаваць з вялікімі гульцамі — кепская ідэя, на кейсах Мадура і Хаменеі ён у гэтым пераканаўся. Больш за тое, гэтыя кейсы даюць яшчэ і вельмі дрэнныя прыклады ягонаму атачэнню.

Кейс з Мадура выразна ілюструе, што пасля таго, як прыбралі «галоўнакамандуючага», астатняя сістэма цалкам сабе можа заставацца той жа самай і нават працаваць далей, нібыта нічога і не адбылося. І гэта ў той час, як у 2020-м Лукашэнка расказваў сваім чыноўнікам, што без яго ўсіх іх ледзь не павешаюць на дрэвах.

Кейс з Хаменеі паказвае адваротнае: калі не здаць свайго шэфа, то менавіта ў гэтым выпадку ўсіх іх чакае немінучая смерць, што эфектыўна дэманструюць ізраільскія і амерыканскія ўдары.

У гэтым і заключаецца ўся іранічнасць сітуацыі.

Але віншаванні сыну аяталы Маджтабу Хаменеі з абраннем на найвышэйшы пост Ірана Лукашэнка ўсё ж адаслаў — на перспектыву, бо пагрэць рукі на адбудове разбураных падчас вайны аб’ектаў у Іране вельмі хацелася б.

Пачатак 2026 года. Ва Украіне заканчваецца чацвёрты год вайны, якая ўжо стала даўжэйшай за Вялікую Айчынную. Размовы аб міры, якія вядуць Украіна, Расія і Злучаныя Штаты, знаходзяцца ў фазе, калі размовы ёсць, а міру — няма. І ў гэты перамоўны трохкутнік хацелі б патрапіць прадстаўнікі многіх краін. Сярод іх і Аляксандр Лукашэнка.

Жаданне апошняга апынуцца ў стане перагаворшчыкаў, падобна, вырашыла б многія ягоныя пытанні: у адзін момант з сусветнага ізгоя ён мог бы ператварыцца ў «магутнага лідара», які вырашае пытанні вайны і міру. Таму, маўляў, ідзіце прэч вы там са сваімі пасаджанымі самалётамі, міграцыйнымі крызісамі — не бачыце, я пытанні сусветнага маштабу рашаю. А самае галоўнае — такім чынам яму б удалося змазаць сваю адказнасць за саўдзел у вайне: нібыта, глядзіце, я быў суагрэсарам (а ён гэта прызнаваў), але ж я і закончыў гэтую вайну.

Логіка Лукашэнкі магла быць такой або іншай. Але відавочна адно: за стол перамоваў ён хацеў трапіць усімі праўдамі і няпраўдамі. Пра гэта ён не аднойчы заяўляў яшчэ ў 2024 годзе, заклікаючы закончыць «драчку». Пазней нават стаў саромецца свайго празмернага жадання, што прыйшлося апраўдвацца: «Часта круцяць-круцяць гэтае пытанне, як быццам Лукашэнка звар’яцее, калі не будзе за сталом перамоваў. Справа не ў Лукашэнку, тут няма асабістых амбіцый… Ну, без мяне будуць там вырашацца пытанні. Ну дык там будзе Прэзідэнт Расіі, без яго дакладна не будзе перамоваў. Вы што думаеце, ён беларускую пазіцыю не падтрымае?»

І трэба сказаць, падзеі апошняга часу, пра якія мы расказвалі ў нашым папярэднім матэрыяле, пачалі даваць Лукашэнку надзею, што ягонае з’яўленне за сталом перамоваў сапраўды не здаецца прывідным. Варта прыгадаць, што ўжо пару месяцаў ён вядзе перамовы з Трампам і прымае ў Мінску спецпрадстаўніка. На еўрапейскім напрамку больш сціпла, але і там ёсць зрухі: адкрываюцца памежныя пераходы з польскага боку, ёсць пра што паразмаўляць з літоўцамі — фуры іхныя дасюль у Беларусі. З Украінай, падобна, таксама ёсць дыялог: ужо прэзідэнт Зяленскі не «гніда», а Валодзя, і нават выкіданне групы палітвязняў без пытанняў праходзіць праз украінскую мяжу — ёсць і там свой кантакт.

І нарэшце вішанка на торце — запрашэнне Лукашэнкі ў Раду міру, за сталом якой ён гатовы вырашаць не праблемы нейкай далёкай Газы, а пытанні вайны ва Украіне. Прапаганда «аблізвала» гэтае запрашэнне з усіх бакоў. Сапраўды, магло падацца, што, як у тым меме, «пацан шёл к успеху». І раптам…

А шо такое?

І раптам… 22 студзеня на сусветным эканамічным форуме ў Давосе Уладзімір Зяленскі робіць выпад супраць Лукашэнкі і кажа, што Беларусь з’яўляецца прыкладам таго, што бывае, калі Еўропа дзейнічае нерашуча: «Беларусь у 2020-м — прыклад. Ніхто не дапамог іх людзям, і зараз расійскія ракеты «Арэшнік» размешчаны ў Беларусі. З дасяжнасцю да большасці еўрапейскіх краін. Гэтага не было б, калі б беларусы перамаглі ў 2020-м».

А пасля пакацілася… 25 студзеня ў Вільні падчас выступу на гадавіне, прысвечанай ушанаванню памяці паўстанцаў 1863–1864 гадоў, Уладзімір Зяленскі адзначае, што «шпіц Лукашэнкі мае больш правоў, чым народ Беларусі» і што ў 2020 годзе ў беларусаў быў шанец, аднак падтрымка іх тады «была недастатковай». А пасля сустракаецца са Святланай Ціханоўскай. І запрашае яе ў Кіеў. І абяцае прызначыць спецпрадстаўніка па Беларусі, які б трымаў кантакты з дэмсіламі. І абмяркоўвае падчас сустрэчы магчымае прыцягненне Лукашэнкі да крымінальнай адказнасці за вываз украінскіх дзяцей. «Эх, Валодзя, — думае Лукашэнка, — ну ты і…»

Але Зяленскі не спыняецца і ўжо праз некаторы час звяртаецца наўпрост да беларусаў з заклікам не даць уцягнуць сябе ў вайну, бо такая верагоднасць вельмі высокая. Ён адзначае, што наша краіна і так аказвала самую розную падтрымку Расіі, а зараз так і наогул, маючы расійскі «Арэшнік», нясе вялікую пагрозу Украіне. Ён намякае, што месцы дыслакацыі гэтых ракет могуць стаць законнымі цэлямі для Украіны, і нагадвае, што па аналагічным размяшчэнні ракет на расійскім палігоне Капусцін Яр, «дзе рускія трымаюць адпаведную зброю», ужо праводзіўся адпаведны ўдар. «Таму, — кажа Зяленскі, — такі наш сігнал Беларусі: вас могуць уцягнуць у гэтую вайну, і рускія гэтага хочуць».

І тут мары Лукашэнкі пра месца за сталом перамоваў растаюць прама на вачах… Не дзіва, што пакуль ад яго не было рэакцыі ні на шпіца, ні на сустрэчу з Ціханоўскай, ні на «Арэшнік», ні на крымінальныя справы… Лукашэнка стаіўся і, як заўсёды, узмоцнена заняўся ўнутранымі гаспадарчымі пытаннямі — гэтым разам асвятленнем (ці правільней будзе сказаць ацямненнем) беларускіх гарадоў. Але адказ, канечне, будзе — і як заўсёды, на зэдліку ў кароўніку ці на селектарнай нарадзе — каб паказаць, што яго гэтыя пытанні мала хвалююць, у яго вунь — каровы, пасяўная…

Круты разварот

Такі разварот украінскай афіцыйнай палітыкі многія тлумачаць рознымі прычынамі. Адны кажуць, што гэта своеасаблівы адказ на размяшчэнне «Арэшніка» ў Беларусі, пра які згадваў Уладзімір Зяленскі. Другія — што ва Украіне перасталі баяцца «паўночнага дзеда» і зразумелі, што ад яго сапраўды мала што зараз залежыць: злуй яго ці не злуй, ад гэтага расійскія атакі не спыняюцца. А таму Зяленскі яшчэ і накруціў эмацыйна, заявіўшы, што з Беларусі ідзе пагроза — каб абазначыць чырвоныя лініі.

Але на нашу думку, яшчэ адной прычынай можа быць тое, што Уладзімір Зяленскі сапраўды пабачыў: шанцы Лукашэнкі размясціцца за перамоўным сталом побач з Пуціным становяцца ўсё вышэйшымі. А навошта Зяленскаму падчас вырашэння важнага пытання аб міры ў сваёй краіне мець справу не з адным, а з двума дыктатарамі, якія будуць дудзець у адну дудку? Таму не пусціць Лукашэнку на перамовы — гэта вырашэнне невялікай тактычнай задачы. А калі б яшчэ атрымалася падвесці яго пад суд за злачынствы, учыненыя супраць Украіны і ўкраінскіх дзяцей, то гэта было б вырашэннем яшчэ адной задачы — прадэманстраваць Пуціну верагоднасць такога сцэнара.

У сувязі з гэтым Зяленскі вельмі хоча закрыць магчымыя шчыліны «міратварэння» з боку беларускага рэжыму і заяўляе, што гатовы сустракацца «на любых тэрыторыях Амерыкі, Еўропы, нейтральнай краіны — любых дзяржаваў, акрамя РФ і Беларусі. Беларусь — таму што яна з’яўляецца саюзнікам у наступе на Украіну ў 2022 годзе». Ці атрымаецца ва ўкраінскага прэзідэнта дасягнуць гэтага, пакуль невядома, бо ў Пуціна на Лукашэнку могуць быць іншыя планы. Так што апынуўся Аляксандр Рыгоравіч паміж двух Валодзяў — у самы раз загадваць жаданне, і мы нават ведаем якое…

Але прыйшла бяда, адкуль не чакаў: крамлёўскаму Валодзю, відаць, міратворчыя памкненні беларускага кіраўніка таксама не надта прыйшліся даспадобы, таму і сарвалася паездка ў ЗША на пасяджэнне Рады міру па запрашэнні самога Трампа. Пасля тэлефоннай размовы з Уладзімірам Пуціным Аляксандр Рыгоравіч рэзка адмовіўся ад гэтай ідэі, патлумачыўшы праз сваю прэс-сакратарку гэта тым, што і запрашэнне атрымалі позна, і графік ужо спланаваны, і пытанні ёсць такія, якія немагчыма адкласці. То-бок фактычна сам перакрэсліў сваё запаветнае жаданне пасядзець за адным «міратворчым» сталом побач з іншымі лідарамі свету.

Ну а пытанні, якія немагчыма адкласці, намаляваліся вельмі хутка: цяпер Лукашэнку тэрмінова трэба вывучыць папярэджанне ад расійскай Службы знешняй разведкі пра падрыхтоўку «каляровай рэвалюцыі» ў Беларусі падчас выбараў 2030 года. У гэтым папярэджанні сярод краін, што рыхтуюць рэвалюцыю, на першым месцы стаяць Злучаныя Штаты Амерыкі. Тым самым Крэмль нібыта задае свайму саюзніку простае пытанне: «Ну і як вы, Аляксандр Рыгоравіч, пасля гэтага туды паедзеце?»

Палымянае прывітанне з Лацінскай Амерыкі

Пачаўся год бадзёра: не паспелі ўсе даесці навагоднія салаты, як прыйшлося даставаць папкорн і сачыць за «выкраданнем дыктатара». Экшэн атрымаўся настолькі захапляльным, што іншыя дыктатары пахаваліся ў свае норы і, як піць даць, таксама ўважліва сачылі за тым, што адбываецца ў Венесуэле, міжволі прымерваючы ўсё на сябе.

Адной з найбольш вясёлых забаў беларускіх незалежных СМІ стала разважанне над пытаннем, ці магчыма падобнае выкраданне ў Беларусі. І пакуль аналітыкі займаліся фантазіямі, нам здаецца, беларускі дыктатар сур’ёзна разважаў над іншым. Памятаеце, што ён сказаў, ачуняўшы на пяты дзень пасля выкрадання Мадура? «Там была змова і здрада», — і гэта тое, чаго ён найбольш баіцца і пра што найчасцей заклікае «прэзідэнцкіх людзей»: «Не здраджвайце!» Здрада для яго — найгоршае, што можна сабе ўявіць. За здраду (не дзяржаве, а яму персанальна) ён помсціць найбольш жорстка.

Паколькі беларуская дзяржаўная сістэма максімальна закрытая, даведацца, што адбываецца ўнутры, вельмі цяжка. Але дазволім сабе выказаць думку, што зараз там поўным ходам ідзе вылічэнне тых самых патэнцыйных здраднікаў. І зусім не выключана, што праз некаторы час мы нават зможам пачуць пэўныя адгалоскі гэтага. Нездарма КДБ зараз у фаворы: традыцыі выкрыцця здраднікаў у гэтай структуры моцныя яшчэ з 30-х гадоў мінулага стагоддзя.

Фуры-муры на мяжы, або Еўрапейскі трэк

Здавалася, што на гэтым трэку пакуль зацішша. Але падобна, нас чакае яго ажыўленне. У стасунках з суседнімі еўрапейскімі краінамі беларускі рэжым пайшоў па даволі звыклай для сябе парадыгме, пачаўшы выкручваць на максімум увесь магчымы трэш, на які здольны, а пасля патрабуючы «плюшкі» ў абмен на тое, каб перастаць гэта рабіць. Патокі мігрантаў, атакі метэзондаў з кантрабандай — увосень 2025-га гэта ўсё дасягнула апагею. Еўрапейскія палітыкі вырашылі дзейнічаць больш жорстка, але не пралічылі ўсіх магчымых наступстваў.

Фокус з закрыццём мяжы з польскага боку выклікаў пэўную істэрыю і паніку ў беларускіх уладаў — канфліктная сітуацыя нават вырашалася з удзелам прадстаўнікоў КНР, якія не былі зацікаўленыя ў спыненні патоку тавараў праз беларуска-польскую мяжу. А вось у літоўцаў з гэтым нешта пайшло не так. У выніку, калі па прыкладзе палякаў яны зачынылі мяжу, Лукашэнка узяў дый набраў чарговых закладнікаў — на гэты раз еўрапейскіх кіроўцаў разам з фурамі, — і гэтая сітуацыя імгненна ператварылася для яго ў зручны інструмент ціску.

Чаму гэты момант не змаглі пралічыць літоўскія палітыкі — сказаць цяжка. Але складваецца ўражанне, што яны дагэтуль не да канца ўсведамляюць, з кім маюць справу. Нібыта і не было прымусовай пасадкі самалёта — акта, які быў расцэнены як пірацтва. Нібыта і не існуе сістэмнага гандлю палітвязнямі, якіх рэжым выкарыстоўвае як разменную манету. Але калі магчыма ўсё гэта, то што можа стрымаць Лукашэнку ад звычайнага рэкету — блакавання грузавікоў і шантажу суседняй дзяржавы?

У выніку бачым, што прынцыповая пазіцыя літоўцаў аб тым, каб не весці перамовы з дыктатарам, становіцца ўсё больш гнуткай — няхай сабе і з прагматычных інтарэсаў. І вось яны ўжо кажуць, што гатовы размаўляць пра беларускі калій.

Вызваленне палітвязняў

Тут, як той казаў, працэс пайшоў — і дзякуй за гэта ўсім датычным. І амерыканскі, і беларускі бакі адзначаюць, што ён будзе ісці далей. Прынамсі спецпрадстаўнік Трампа па Беларусі Джон Коўл кажа, што працуе над гэтым.

Сапраўды, цяперашняя амерыканская адміністрацыя здолела дасягнуць на гэтым трэку найбольш відавочнага прагрэсу, чаго дагэтуль не ўдавалася ані еўрапейскім палітыкам, ані папярэдняй амерыканскай адміністрацыі. За год на волю выйшлі агулам 342 палітвязні, сярод якіх шмат вядомых палітыкаў і грамадскіх дзеячаў. Але тут ёсць істотны нюанс: па-першае, за гэты ж год прызнаныя палітвязнямі 500 чалавек, а гэта ў паўтара раза больш, чым выйшла на волю. А па-другое, большасць з тых, што выходзяць, далей цярпяць ад парушэння іх правоў: яны дэпартуюцца, прычым часта без дакументаў, за межы Беларусі.

Ці ведаюць пра гэта ў адміністрацыі Трампа? Вядома ж. Ці збіраюцца яны ў гэтым нешта змяніць? Тут адказу няма. Мы насамрэч не ведаем пазіцыі амерыканскай адміністрацыі адносна спынення рэпрэсій. Трамп выказаў пажаданне пра вызваленне спачатку 1300 закладнікаў, пасля — пра 1400–1500 вязняў. Але ён ні разу не сказаў: «Спыніце гэта, глыбокапаважаны прэзідэнт, вызваліце ўсіх і спыніце». Не. А па сваёй волі Лукашэнка гэтага рабіць не будзе. Навошта? Гандаль жа ідзе так добра — і перад вачыма маячыць Big deal.

Безумоўна, у гэтай сітуацыі вялікім плюсам застаецца тое, што людзі ўсё ж выходзяць на волю — на гэта і варта «траціць» амерыканскія санкцыі. А ў плане дэмакратызацыі Беларусі спадзявацца на санкцыі еўрапейскія. Здаецца, ужо па гэтым пытанні нават намацваецца кампраміс сярод беларускіх дэмсіл.

Але амерыканскія санкцыі здымаюцца, а людзі ў турмах не заканчваюцца, і тут варта зафіксаваць яшчэ раз: калі пасля выхаду 123 чалавек 13 снежня ў зняволенні заставалася каля 1100 палітвязняў, то станам на 20 студзеня 2026-га іх ужо 1158. Праходзіць крыху больш за месяц — і на паўсотні палітвязняў становіцца больш. Падставы для Big deal растуць на вачах: ёсць, чым гандляваць.

Больш за тое, здаецца, мы ўжо становімся сведкамі рэалізацыі гэтай вялікай угоды: стала вядома, што Дональд Трамп запрасіў Лукашэнку далучыцца да «Рады міру», якая зможа разглядаць пытанне мірнага ўрэгулявання ва Украіне і ўжо сёння многімі аналітыкамі ўважаецца за альтэрнатыву ААН.

Ці пагадзіўся Лукашэнка? Ну вядома ж, бо прабіць сабе месца за сталом перамоваў па Украіне ён і ягоныя лабісты марна спрабуюць цягам апошняга года. І вось, здаецца, здзейснілася. Стрымаць радасць атрымліваецца цяжка: «Можа быць, мы па Украіне штосьці дапаможам, абмяркуем неяк, — кажа Лукашэнка, — і прасунем мір, зможам наблізіць, паўплываць на ўкраінскае кіраўніцтва. Вось гэта мяне больш за ўсё прываблівае». Яшчэ б, Аляксандр Рыгоравіч, вас гэта не прываблівала — так жа, як у 2022 годзе вы спадзяваліся на «Кіеў за тры дні», каб пасля пагрэць рукі на раздзеле сфер уплыву ў пастаўленай на калені Украіне са сваім «старэйшым братам».

Ці ёсць надзея спыніць вайну?

І нарэшце — вайна. На жаль, гэта ключавая падзея, якая ўплывае на ўсіх нас без выключэння, нават калі мы думаем, што гэта не так. І ад таго, у якую фазу яна пяройдзе, залежыць, як будзе развівацца цэлы рэгіён, уключаючы нашу краіну.

Ацэнкі экспертаў гучаць розныя: адны вераць у хуткае прыпыненне баявых дзеянняў і ў далейшае вырашэнне пытанняў праз дыпламатыю, другія кажуць, што канца вайне пакуль не відаць, бо Пуцін не збіраецца нічога заканчваць.

Але судзіце самі. Нягледзячы на ўпарты супраціў ЗСУ, расійскія войскі вельмі павольна, з вялікімі стратамі, але працягваюць наступ на тэрыторыю Украіны. Нядаўна былі агучаныя планы Расіі ў вайне на 2026 год: пашырэнне буфернай зоны на Сумшчыне і Харкаўшчыне, захоп лагістычных вузлоў у Запарожжы, удары па Славянску і Краматорску ў Данецкай вобласці. Улічваючы цяперашнюю хуткасць прасоўвання расійскіх войск, для дасягнення гэтых мэт спатрэбіцца яшчэ каля 1200 дзён, то бок поўная акупацыя гэтых рэгіёнаў магчымая толькі ў красавіку 2029 года. Наўрад ці расійскае камандаванне не ацэньвае гэтых часавых вымаганняў, але тым не менш працягвае ставіць такія мэты.

Больш за тое, вуснамі былога ўкраінскага дэпутата і па сумяшчальніцтве кума Пуціна Віктара Медзведчука Крэмль гаворыць, што будзе дамагацца ўсіх мэтаў так званай спецыяльнай ваеннай аперацыі без перамоваў. А Медзвядчук часта ў адкрытую агучвае тое, што не хоча або не здольны ўголас прамовіць Пуцін. Вось і атрымліваецца: як толькі Зяленскі і Трамп заяўляюць пра амаль гатовую дамоўленасць па перамоўнай пазіцыі і вялікія шанцы спынення вайны, дзесьці на Валдаі хутка ўзнікаюць «атакі ўкраінскіх дронаў на рэзідэнцыю Пуціна». А былі тыя атакі ці не — ужо не істотна, бо перамовы сарваныя і кіраўнік Крамля можа далей расказваць Трампу пра гатоўнасць весці перамовы аб міры без усялякіх папярэдніх умоў, закідваючы пры гэтым целамі сваіх салдат Данецкую вобласць. Таму, можа, і варта прыслухацца да словаў пуцінскага кума: «Міру ва Украіне ў 2026 годзе не будзе», — ён хіба ведае, што кажа.

Надзея тут хіба на два чыннікі. Па-першае, што эксперты не памыляюцца і расійская эканоміка сапраўды з цяжкасцю спраўляецца з функцыянаваннем у рэжыме вайны. А па-другое, што жаданне Трампа атрымаць Нобелеўскую прэмію міру будзе мацнейшым за жаданне слухаць пуцінскія байкі пра печанегаў і ён нарэшце зразумее, што вайну можа спыніць толькі прымус Расіі да міру.

Мы решили: хватит списывать всё на ретроградный Меркурий! Пора копнуть глубже.

В новом видео мы представляем расследование, которое звучит как сценарий к «Секретным материалам», но опирается на факты. Мы разобрали деятельность Комитета госконтроля (КГК) и пришли к выводу: либо в Беларуси высадился десант пришельцев-вредителей, либо КГК – это секретное агентство с поистине «внеземными» полномочиями.

Что скрывается за папками ревизоров?

• Спецназ в костюмах бухгалтеров. Как обычные ревизоры получили право на обыски, задержания и ношение оружия? Почему структура, созданная контролировать бюджет, превратилась в орган с неограниченной властью над судьбами?

• Кейс «исчезающих порталов и панд». Почему под прицел КГК попадают компании вроде PandaDoc или TUT.by, которыми страна по праву могла бы гордиться? Это борьба с «космической угрозой» или просто зачистка поля от всех, кто мыслит слишком независимо?

• Магия «избранных». Мы составили список тех, кто обладает магическим иммунитетом к проверкам. Почему друзьям Лукашенко позволено всё, пока остальных душат запретами на рост цен и уголовными делами за «какую-то другую заразу»?

Мы подготовили две версии происходящего. Одна – фантастическая, про инопланетное вторжение. Вторая – еще более безумная: о том, как за 30 лет в стране выстроили систему, где здравый смысл заменен тотальным контролем, а экономика работает на «ручном приводе» одного человека.

Какая из версий кажется вам более реальной?

Смотрите наше видео, пока его не изъяли «спецагенты» для изучения в секретных лабораториях.

Гэты матэрыял таксама даступны для прачытання на ⁠платформе⁠ Substack:⁠ ⁠https://honestby.substack.com/p/2020-e67⁠.

«Развитие искусственного интеллекта трансформирует мир не меньше, чем изобретение электричества. И пока политики демократических стран решают, как адаптироваться к будущему, в Беларуси пытаются построить систему, которая откатит нас в прошлое».

Так начиналось видео, которое мы опубликовали 12 декабря 2023 года. Тогда, накануне «единого дня голосования», мы хотели привлечь внимание к имитации выборов. Мы говорили о том, что активные, переживающие за страну беларусы и беларуски вынуждены тратить колоссальные ресурсы на борьбу за базовые права человека.

Задумайтесь: если бы нам уже удалось решить такие «простые» вопросы, как право честно выбирать власть и обязанность государства соблюдать собственные законы, о чем бы мы говорили сегодня?

Мы бы могли рассуждать о сложных вещах, которые прямо сейчас формируют историю цивилизации. Мы бы говорили о том, как меняется мир, и искали свое место в нем.

Команда *Честных людей решила сделать именно это. Мы сняли большой документальный фильм об искусственном интеллекте (ИИ), чтобы выйти за рамки новостной повестки и посмотреть в глаза будущему. И к сожалению, это будущее несет не только надежды, но и новые угрозы для тех, кто живет в условиях диктатуры.

Смотреть фильм на YouTube

О чем этот фильм?

Вот лишь несколько тезисов о том, что мы исследовали вместе с экспертами.

Сжатие истории.

Эксперты считают, что прогресс, на который раньше уходили столетия, теперь может произойти за 5–10 лет. Мы стоим на пороге создания AGI — общего искусственного интеллекта, способного решать любые задачи лучше человека.

Конец болезням или конец приватности? В фильме мы показываем две стороны медали. С одной стороны — перспектива победы над раком и старением, когда ИИ за недели разрабатывает лекарства, на которые у людей уходили годы. С другой — тотальная прозрачность нашей жизни.

Галлюцинации, которые ломают жизни.

Мы разбираем реальные кейсы, когда нейросети галлюцинируют — выдумывают факты. Например, историю норвежца, которого ChatGPT обвинил в убийстве собственных детей, просто смешав факты из интернета. Что делать, если такая ошибка произойдет в судебной системе или при приеме на работу?

ИИ как оружие диктатур.

Это, пожалуй, самая важная часть для всех, кто живет в Беларуси. Мы поговорили с бывшим политзаключенным Николаем Дедком и активисткой из Гонконга Кармен Лау. Они на своем опыте объясняют, как умные камеры превращают город в цифровой концлагерь.

«Когда мы следим за всеми, это означает, что мы всех — с точки зрения права и закона — расцениваем как преступников», — говорит в фильме экспертка по цифровым правам Анастасия Жирмонт.

Стратегический обман.

Мы рассказываем об исследованиях, которые доказали: ИИ-агенты могут врать, притворяться безопасными и даже идти на корпоративный шпионаж, если это поможет им достичь цели. Текущие методы безопасности пока не могут это гарантированно предотвратить.

Китайский цифровой экспорт.

Беларусь всё активнее внедряет технологии контроля, разработанные в Китае. В фильме мы показываем, как инновации становятся инструментом подавления инакомыслия и почему демократические институты — единственная защита от этого.

Этот фильм — не просто обзор технологий. Это попытка понять, к чему нам готовиться. Ведь технологии нейтральны, а вот руки, в которые они попадают, — нет. Если мы, как общество, не будем понимать, как работают эти алгоритмы, мы рискуем оказаться в реальности, которую для нас спроектируют другие.

Посмотрите фильм, чтобы узнать, почему ваша цифровая безопасность сегодня важна как никогда, — и если для вас это безопасно, поделитесь им с друзьями. Будущее наступает быстрее, чем кажется.

Смотреть фильм на YouTube

Нам яшчэ пашчасціла...

Трэба прызнаць, што беларускаму пратэсту ў медыйным плане сапраўды пашанцавала: з лета 2020 года нам удавалася доўгі час утрымліваць увагу сусветнай супольнасці. Гісторыі беларускага змагання ўразілі свет, і дзякуючы гэтаму дзверы многіх краін для тых, хто змагаецца супраць дыктатуры, дасюль застаюцца адчыненымі.

Аднак з пачаткам вайны ва Украіне сусветная ўвага непазбежна пераключылася на новую трагедыю, а рэжым Лукашэнкі сваім саўдзелам у расійскай агрэсіі істотна змяніў стаўленне да Беларусі.

У сваю чаргу ўспаміны 2020 года дапамаглі беларускаму грамадству ў вачах цывілізаванага свету не замазацца ў брудзе тых жудасцяў, што чыніць сёння Расея ва Украіне, бо разуменне «Беларусь не Лукашэнка», якое мы старанна ўкладалі ім у галовы са жніўня 2020-га, усё ж засталося.

Але і тут не варта сябе падманваць: доўга так працягвацца не будзе. Свет бяжыць наперад: старым палітыкам на змену прыходзяць новыя (так, у іншых краінах гэта звычайная з’ява), і не ўсе яны сачылі за падзеямі пяцігадовай даўніны.

Іх гісторыя

2020 год, хочам мы таго ці не, крыху сціраецца ў памяці: многія кажуць наўпрост, што стаміліся ад яго — маўляў, нельга «ехаць на падзеях 2020-га бясконца». Сапраўды, было б не вельмі дальнабачна выбудоўваць як палітычную, так і грамадскую дзейнасць, грунтуючыся толькі на тым перыядзе — пагатоў слаўных старонак гісторыі ў нас хапае. Але пры гэтым кожную старонку варта належным чынам пераасэнсаваць, і нават добра яе прапісаць, распрацаваць у дэталях.

Гэта, дарэчы, добра ўсведамляе беларускі рэжым. Пяць гадоў з усіх тэлеэкранаў на галовы простых людзей ліюцца тоны прапагандыскіх наратываў пра «наркаманаў і прастытутак» ды «кучку адшчапенцаў», якія ўзбаламуцілі краіну. Уся «ідэалогія», якую так доўга распрацоўвалі лукашэнкаўскія мысляры, у выніку зводзіцца да «мы не далі разарваць краіну», бо па сутнасці ў той ідэалогіі ім сказаць больш няма чаго. Ва ўмовах, калі шляхі да альтэрнатыўнай інфармацыі моцна адрэзаныя, людзям вельмі цяжка зарыентавацца: можа, і праўда, пачынаюць думаць яны, маці з дзіцём, якія падчас мітынгу ў 2020-м неслі чырвона-белыя шарыкі ў руках, хацелі разарваць голымі рукамі і краіну, і Лукашэнку з арміяй сілавікоў, і ўсю нашу светлую будучыню?

І ўлады робяць сваю справу метадычна, на ўсіх узроўнях. Можна колькі заўгодна плявацца ад падручнікаў па гісторыі, якія яны напісалі, але факт застаецца фактам: у гэтых падручніках яны ўжо пішуць «сваю» гісторыю.

Так, 11-класнікі прачытаюць у курсе «Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі», што «выбарчая кампанія праходзіла ва ўмовах неаднаразовых спробаў шэрагу замежных дзяржаў і недзяржаўных арганізацый умяшацца ў хаду выбараў і паўплываць на іх вынікі. У краіне адпрацоўвалася адна з формаў “каляровых рэвалюцый”».

Мэтай сутыкненняў з міліцыяй, мітынгаў і шэсцяў, кажуць аўтары гэтага падручніка, «была спроба стварыць альтэрнатыўныя, то-бок незаконныя і пазаканстытуцыйныя, органы ўлады, каб ад іх імя звярнуцца па дапамогу да ЗША і ЕС для правядзення новых выбараў або прамога ваеннага ўмяшальніцтва». І ўсяму гэтаму даецца выразнае азначэнне самога Лукашэнкі: ён ацаніў падзеі жніўня 2020 года «як спробу мяцяжу з мэтай захопу канстытуцыйнай улады».

Выходзіць, у новых падручніках вашы дзеці будуць вучыць, што вы ў 2020-м, выходзячы за справядлівыя выбары, за адстойванне свайго права на дэмакратычныя перамены ў краіне, насамрэч арганізоўвалі ледзь не ваенную інтэрвенцыю іншых дзяржаў у нашу краіну. Калі вашы дзеці вучацца зараз у школе, пагатоў у старэйшых класах, самы час паразмаўляць з імі, пацікавіцца, што яны пра гэта думаюць. Бо раптам акажацца, што вы нешта прапусцілі?

Балады пра дыктатараў

Але не падручнікамі адзінымі. Стараюцца і спецыялісты іншых профіляў. Можна толькі падзівіцца, як прэс-сакратарка Лукашэнкі Наталля Эйсмант стварае свайму босу вобраз гэткага плюшавага дзеда ў шапцы-хінкалі, недарэчныя цытаты якога вартыя таго, каб быць надрукаванымі на майках ды майтках. Уся гэтая плюшавасць хавае адну галоўную тэзу: «дыктатура — гэта нармальнасць», адсюль і гэтыя балады пра дыктатара, і сказаныя з яхіднай усмешкай фразы кшталту «дыктатура — наш брэнд». Разам з гэтай «нармальнасцю» ў галовы ўкладаецца нармалізацыя рэпрэсій, бяспраўнага становішча простых беларусаў і поўная залежнасць ад волі аднаго чалавека.

Ёсць спробы асэнсавання падзей 2020-га і ў мастацтве. Вунь «малявальшчыца» Святлана Жыгімонт, як назвала яе адно выданне, дабралася да Дзяржаўнага мастацкага музея з выставай сваіх карцін. Гэта тая самая, што малявала Лукашэнку з аўтаматам, які адпачывае пад дрэвам, або зрабіла вобраз прадстаўнікоў дэмакратычнага руху ў выглядзе акультыстаў, якія выклікаюць дух каляровых рэвалюцый. Каб зразумець, якому разумнаму, добраму і вечнаму яна збіраецца навучыць сваім мастацтвам, варта згадаць, што ладную долю яе творчасці складаюць партрэты расійскіх Z-байцоў, якія забіваюць украінцаў на вайне.

Ёсць спробы адлюстравання працэсаў 2020-га і ў кіно... Застаецца толькі перахрысціцца і падзякаваць, што з мастакамі ды кіношнікамі, гатовымі «асэнсоўваць» гэтую тэму паводле праўладных лякалаў, у дзяржаве пакуль кепска: як бы яны ні стараліся, усе іхныя творы ператвараюцца ў чарговую агітку. Але хто ведае... часам, напэўна, працуюць і агіткі – таму не выключана, што з’явяцца і фільмы пра тое, як пажылыя бабулі і дзядулі, што выходзілі на маршы пенсіянераў, аказаліся крыважэрнымі монстрамі, што хацелі разарваць краіну.

Чаму варта спяшацца

З 2020-га мінула ўжо больш за пяць гадоў. Ужо ўсім відавочна, што час агульнага ўздыму, справакаваны пратэстамі, сышоў, многія адышлі ад палітыкі і замкнуліся ў будзённасці — хто ў эміграцыі, хто ўнутры краіны. Гэта з’ява звычайная і натуральная. Толькі трэба разумець, што разам з уздымам сыходзіць на задворкі памяці і тое, чым мы тады жылі. Таму сёння асабліва важна працягваць фіксаваць усё, што з намі адбывалася. І гэта фактычна зварот да ўсіх нас.

Зварот да гісторыкаў, бо ўсе разрозненыя звесткі варта было б сабраць у адно цэлае: напэўна, ужо прыйшла пара, каб з’явілася добрая манаграфія, прысвечаная таму перыяду. Бо іначай яе напішуць тыя, хто «выстаяў», а што гэта будзе за гісторыя, мы добра разумеем — варта зазірнуць у іхныя падручнікі.

Гэта зварот да людзей культуры: у літаратуры, у музыцы, у мастацтве ўсё яшчэ важна працягваць шукаць месца тым падзеям — прычым паказваць іх ва ўсёй складанасці, нават з непрыемнымі пытаннямі. Але іх трэба задаваць і самім жа спрабаваць даць адказ, іначай гэтыя адказы дадуць тыя, хто штодня расказвае пра надоі ў тэлевізары.

І гэта зварот да тых, што думаюць, што ад іх нібыта нічога не залежыць: паразмаўляйце з дзецьмі, бо цалкам магчыма, з такімі падручнікамі і фільмамі, на якія іх водзяць прымусова ад школы, яны маюць ужо зусім іншае ўяўленне пра тыя часы. Паразмаўляйце з бацькамі, сябрамі — пераконвайце іх у тым, што жыць у дыктатуры з плюшавым дзедам на чале — гэта не нармальнасць, бо нават плюшавая дыктатура ламае жыцці мільёнам людзей, а калі дакладней — то ўсім беларусам і беларускам, якія заслугоўваюць нашмат лепшага. І ў 2020 годзе ўсе мы гэта паказалі.

Дзяліцеся сваімі думкамі, спрачайцеся з намі і выказвайце свае меркаванні — яны для нас вельмі каштоўныя. А калі хочаце пачуць меркаванне *Сумленных людзей аб тэмах, якія хвалююць вас асабліва, —напішыце пра гэта ў каментарах — і мы абмяркуем іх у нашых наступных матэрыялах.

Як працуе новая дамова паміж блогерамі і ўладамі і куды ўсё гэта можа прывесці?

Гэты матэрыял таксама даступны для прачытання на ⁠платформе⁠ Substack:⁠⁠ https://honestby.substack.com/p/799⁠⁠.

Усё таму, што на дзяржаўным узроўні такой мэты, як развіццё беларускай мовы, няма. Ці, хутчэй, ёсць, але толькі на паперках у чыноўнікаў. Так жа на паперках гэта ўсё і рэалізоўваецца.

Гэты матэрыял таксама даступны для прачытання на ⁠платформе⁠ Substack:⁠ ⁠https://honestby.substack.com/p/7d2⁠⁠.

Тыя, хто расказваў пра вечарынкі ды бургеры, адначасова пачалі выказвацца на тэмы «надзвычайнай дзяржаўнай важнасці». І такіх выказванняў будзе ўсё больш і больш – і вось чаму...

Будзеце казаць тое, што трэба...

Асабліва яскрава «трэнд» абазначыўся падчас прэзідэнцкіх выбараў 2025 года: тады, як па камандзе, некаторыя блогеры-мільённікі адрапартавалі, што схадзілі на выбары і, вядома ж, заклікалі прыйсці і выканаць свой грамадзянскі абавязак сваіх падпісантаў.

Сярод кантэнту пра чэленджы, ружовыя шавермы і смузі-капучына пачалі мільгаць пасты «патрыятычнага» кшталту. Найбольш выразна гэта прагучала ад такіх блогераў, як Улька Пулька (Ульяна Сталярова), Анджыліша (Ангеліна Міхалёва), Дзім Дзімыч (Дзмітрый Сіўчык), Улад Кабякоў, Koko.by (Павел Крамар) і некаторых іншых.

Новыя правілы гульні былі сфармуляваны вельмі празрыста: хочаце называцца блогерамі — вось вам сцэнар для некаторых праграмных выступленняў.

А знайсці рычаг на кожнага, каб крыху разбавіць ванільны кантэнт «сур’ёзнымі» тэмамі, было не складана.

• Улад Кабякоў «меў неасцярожнасць» быць прыкмечаным у 2020-м на адным з мітынгаў, таму, каб крыху адбяліць рэпутацыю, у 2022-м вымушаны быў збіраць рэчы і фінансавую дапамогу для адпраўкі на акупаваныя ўкраінскія тэрыторыі. Што паказальна, пасля гэтага ён выправіўся з гастролямі па гарадах Расіі і даехаў нават да акупаванага Крыма.

• Блогер Дзім Дзімыч, стаўшы бяльмом на воку ў прафесійнай даносчыцы Вольгі Бондаравай з-за таго, што здаваўся ёй распаўсюджвальнікам ЛГБТ-ідэй, быў вымушаны ісці на паклон у перадачу да Рыгора Азаронка і расказваць пра павагу да традыцыйных каштоўнасцяў. Але і гэтага было мала: Дзмітрый павыдаляў некаторыя публікацыі і агулам змяніў імідж з хлопчыка ў ружовым на зожніка, прасякнутага патрыятычнымі ідэямі.

• Свае падыходы былі знойдзеныя і да Улькі Пулькі ды Анджылішы – ужо ўвосень 2024-га яны мільгалі ў «Марафоне адзінства», падчас праўладных перадвыбарчых канцэртаў і крычалі: «Надо!», – «угаворваючы» Лукашэнку схадзіць на чарговы тэрмін прэзідэнцтва.

• Былі і іншыя блогеры, якія «аступіліся» падчас 2020-га... Але, заўважым, іх не «зачынілі» і не «ліквідавалі», як гэта было з незалежнымі медыя. Некаторых, як Ганну Бонд, прафілактычна патрымалі на сутках, але большасць працягнула сваю актыўнасць без асаблівай «жэсці».

І дзіўнага тут нічога няма, бо схема для ўлад сапраўды зручная: ахоп аўдыторыі толькі на YouTube у тых жа Дзім Дзімыча, Улада Кабякова, Анджылішы і Улькі Пулькі — 17 мільёнаў чалавек.

Беларускім прапагандысцкім медыя такое і не снілася, пагатоў не марылі яны мець такі ахоп моладзевай аўдыторыі. А так транслюеш месэдж – і ён адразу трапляе да тых, чыёй увагі так старанна і пакуль не асабліва паспяхова дамагаюцца ўлады ў апошнія гады.

Кастынг блогераў

І дзяржава пачала працу з блогерамі. Пачала так, як умее, – прычым яшчэ задоўга да апошніх выбараў: у верасні 2024 года быў арганізаваны першы форум блогераў «БлогБай», на які сабралі каля 150 удзельнікаў – з Беларусі, Расіі і Латвіі, – агульная аўдыторыя якіх складала больш за 25 мільёнаў падпісантаў.

Паводле журналістаў «Бюро», тое мерапрыемства магло стаць своеасаблівым кастынгам для тых, хто пасля браў актыўны ўдзел у «Марафонах адзінства».

Міністр інфармацыі Марат Маркаў тады адзначыў: «Я вельмі хачу, каб тым, хто ўдзельнічае ў гэтым форуме, настолькі спадабалася, каб яны сказалі: “Міністэрства, зрабіце гэта і другі раз!”».

І сапраўды, некаторым, відавочна, мерапрыемства «спадабалася». Ужо пасля яго па гарадах Беларусі пакаціўся агітацыйны «Марафон адзінства», у якім бралі актыўны ўдзел як ужо згаданыя вышэй Улад Кабякоў і кампанія, так і блогеры меншага калібру, але са сваёй аўдыторыяй у абласцях і раёнах. Як, напрыклад, гамяльчанка Кацярына Пшэнцава ці барысаўчанка Кацярына Залынская.

Дакладна невядома, ці папрасілі ўдзельнікі першага форуму «зрабіць другі раз», але ў верасні 2025-га «БлогБай» правялі зноў. Прычым са слоганам, пазычаным у героя фільма «Брат»: «Сіла ў праўдзе». Гэтым разам, праўда, колькасць удзельнікаў была меншай — усяго 100 чалавек.

Але іх чакала насычаная трохдзённая праграма, адной з фішак якой былі ваенныя забавы: блогеры жылі ў казарме і ў намётавым гарадку, елі салдацкую кашу, стралялі з аўтаматаў і глядзелі, як страляюць танкі. Словам, патрапілі на стандартны набор атракцый, якія сёння існуюць у Беларусі. Не іначай, цяпер і блогераў рыхтуюць да ваенна-палявых умоў працы.

Такім чынам, ужо сёння мы назіраем «сімбіёз» паміж прадстаўнікамі беларускай блогасферы і дзяржаўнымі арганізацыямі. Не выключана, што ў хуткім часе адбудзецца і пэўная «спецыялізацыя» блогераў і замацаванне за тымі ці іншымі дзяржаўнымі ведамствамі. Так, напрыклад, вядомы фуд-блогер Koko.by старанна расказвае пра розныя ініцыятывы МУС і выступае дадатковым рупарам міліцэйскіх паведамленняў. Не выключана, што неўзабаве нам пакажуць і іншыя «калабарацыі».

Факт застаецца фактам: калі ў Беларусі ты хочаш рабіць свой кантэнт, то вось тады табе яшчэ чырвона-зялёны сцяг у рукі і барабан на шыю. І будзь гатовы па патрабаванні актыўна гэтым сцягам махаць і гучна біць у барабан. Ды каб ніякай самадзейнасці!

Трэба пракрычаць на ўсю краіну, што піць каву на запраўках гэта кепска, – давай, блогер, дружна, у такт! Трэба выйсці на суботнік – пакажы, блогер, на ўласным прыкладзе, даставай чырвона-зялёны сцяг!

«Ачышчэнне» Крымам і Данбасам

Калі ж у блогераў і артыстаў з’яўляецца жаданне адкрываць новыя гарызонты, то расце і цана, за якую гэтае можна зрабіць. Адны, ужо маючы немалую аўдыторыю, просяць парады ў самога Пуціна, каб той падказаў ім, што яны павінны расказваць моладзі, а што не. Так, напрыклад, зрабіў блогер з Беларусі Улад Бумага, які толькі ў YouTube мае 90 мільёнаў падпісантаў. У снежні 2024 года ён пабываў на прэс-канферэнцыі з кіраўніком Крамля, дзе пытаўся парад у таго пра «ідэі і сэнсы».

Іншыя, падобна, самі ўлоўліваюць, як працуе схема. І гатовыя плаціць выстаўленую таксу. Так, у кастрычніку гэтага года саліст гурта «Без Білета» Віталь Артыст нечакана з’явіўся ў Крыме, адкуль запісаў ролік з развагамі пра тое, «чаму паміж Крымам і Мадэйрай я павінен выбіраць Мадэйру?».

На што так і хочацца адказаць: не, Віталь, ты робіш выбар не проста паміж двума кропкамі на карце, ты выбіраеш паміж вайной і мірам, паміж злом і дабром. І наўрад ці Віталік не разумее гэтага — ва ўсякім разе хочацца верыць, што ўключэнне ягонага прозвішча ва ўкраінскую базу «Міратворац» сярод тых падтрымальнікаў расійскай агрэсіі гэтаму разуменню паспрыяла.

Следам за «крымскім відэа» мы, вядома ж, убачылі вясёлыя пасты і сторызы ад Віталіка пра будучыя канцэрты «Без Білета» ў Маскве, пасля чаго становіцца зразумела, што паездка ў Крым была хіба своеасаблівай платай, якую артыст у выніку заплаціў.

І, на жаль, схема гэтая паказала сваю жыццяздольнасць: трэба атрымаць нейкія прэферэнцыі ці, наадварот, «замаліць грахі» – ласкава просім у Крым ці Данбас. Так, спявачка Мэйбі Бэйбі (беларуска Вікторыя Лысюк) пасля таго, як трапіла ў спіс непажаданых артыстак у Расіі на глебе канфлікту з Інстасамкай, хутка зразумела, што без «ахвярапрынашэння» не атрымаецца. Бо з-за абвінавачанняў у прапагандзе ЛГБТ пад пагрозай адмены апынуўся ейны тур па 32 расійскіх гарадах. І вось ужо мы бачым, як Лысюк разам з лідарам расійскай ЛДПР адпраўляе гуманітарную дапамогу ў зону баявых дзеянняў ва Украіне.

Такія правілы...

Такія дзяржаўна-блогерскія калабарацыі пакуль знаходзяцца ў пачатковай стадыі: улады прыглядаюцца да блогераў і спрабуюць зразумець, як выкарыстоўваць іх па максімуму ў сваіх мэтах. Лідары меркаванняў нязграбна спрабуюць выдаваць спушчаныя зверху праўладныя наратывы за ўласныя меркаванні.

Але, падобна, правілы гэтай гульні становяцца ўсё больш і больш жорсткімі: калі дзяржава скажа «Надо!», лідарам меркаванняў трэба будзе пакінуць у баку свае салодкія аповеды пра латэ-капучына і падрыхтавацца не толькі бадзёра заклікаць усіх на выбары, але і гучна крычаць «Слава СВО!» ці «Мікалай — наш прэзідэнт!».

Тэму для разважанняў падкінуў беларускі міністр інфармацыі. Нядаўна ў яго спыталіся, ці не лічыць ён, што дзяржаве варта ўкласціся ў стварэнне кантэнту для дзяцей, прычым на беларускай мове, якую «дзяржава чамусьці дазволіла «прыватызаваць» апазіцыі». На што міністр адказаў фактычна наступнае: над стварэннем кантэнту ўжо думаем, нават спецыяльны ўказ Лукашэнкі на гэта маецца (апошнім часам улады актыўна ўзяліся за ідэалагічную апрацоўку дзяцей усіх узростаў — таму, упэўненыя, над стварэннем такога кантэнту ўжо актыўна думаюць). Але вось каб рабіць гэта на беларускай мове...

Адпусціўшы праграмную абразу на адрас «апазіцыі», ён выдаў цікавы пасаж: маўляў, фактам з’яўляецца тое, што паводле апошняга перапісу насельніцтва больш за палову грамадзян назвалі менавіта беларускую мову роднай, але пры гэтым размаўляюць на ёй менш за чвэрць. А пасля дадаў: «Мы вельмі талерантныя і ў гэтым пытанні. І гэта нармальна. Як нармальна і тое, што трэба папулярызаваць беларускую мову, не прыцясняючы ўсе астатнія моўныя групы. Прыклады як пачатку 90-х у нас, так і наступных гадоў на Украіне — паказальныя, каб іх пазбегнуць. Трэба спачатку думаць», — кажа міністр.

І трэба меркаваць, міністр сапраўды падумаў, перш чым даць адказ. Бо з адказу гэтага вынікае, што калі ў Беларусі па-беларуску размаўляе толькі чвэрць насельніцтва, то і ствараць кантэнт па-беларуску для іх немэтазгодна.

Міністр кажа, што папулярызаваць беларускую мову трэба, не прыцясняючы іншыя моўныя групы. Трэба разумець, да такіх моўных груп ён адносіць польскую, украінскую, іўрыт, якія ўжываюцца ў нашай краіне прадстаўнікамі нацыянальных меншасцяў? Але моцна сумняваемся, што ўлады, пазакрываўшы польскамоўныя школы і курсы, на іх базе адкрылі беларускія. Ці, можа быць, гаворка вядзецца пра тое, што ў Беларусі так папулярызуюць беларускую мову, што ад гэтага прыцясняецца руская мова? Але лічбы кажуць іншае: за дзесяць гадоў (з 2014-га па 2024-ы) колькасць навучэнцаў, якія атрымліваюць адукацыю на беларускай мове, скарацілася на 34,4 %, а на рускай — павялічылася на 22,6 %.

І тут да міністра міжволі ўзнікае пытанне: калі стварэнне беларускамоўнага кантэнту для дзяцей, на ягоную думку, не патрэбнае, то што тады ў дзяржаўныком разуменні абазначае «папулярызацыя» беларускай мовы? Не сумняваемся, канечне, што ў міністра ёсць напагатове лічбы, якія ён абавязкова нам бы прывёў, — у міністэрствах яны, як правіла, выражаюцца ў колькасці праведзеных мерапрыемстваў — напрыклад, прысвечаных Дню роднай мовы, ці Дню беларускага пісьменства, ці яшчэ якому-небудзь дню...

Той, хто бываў на такіх мерапрыемствах, пагодзіцца: узровень афіцыёзу на іх звычайна зашкальвае. На месцах гэта найчасцей выглядае так: у раённай бібліятэцы выстаўляюцца на палічку кнігі беларускіх аўтараў, у лепшым выпадку аднаго з аўтараў могуць запрасіць персанальна, і наганяюць туды школьнікаў замест заняткаў па беларускай мове ці літаратуры. Пасля даецца караценькая справаздача ў мясцовай раёнцы (прытым часта на рускай мове) — і гатова — плюс адна лічба ў справаздачах у мясцовых начальнікаў і ў фінальнай справаздачы ў міністра.

На рэспубліканскім узроўні можа быць крыху больш помпы: на Дзень беларускага пісьменства згоняць ужо прадстаўнікоў БРСМ, паставяць прамаўляць чыноўнікаў пра «захаванне спадчыны», «мову як традыцыйную каштоўнасць» і яе «папулярызацю», нагоняць піянераў са сцяжкамі.

За год на паперы такіх мерапрыемстваў, напэўна, назбіраецца шмат — усё ж справаздачыцца трэба ўсім — ад шараговага чыноўніка да самога міністра. На практыцы ж усе мы разумеем, што пасля такой папулярызацыі шанцаў у беларускай мовы стаць больш папулярнай — нуль. Але па вялікім рахунку і задачы такой не ставілася.

Ад «калхознікаў» да «бэчэбэшнікаў»

Больш за тое, відавочна, што ў сучаснай Беларусі ні на якім узроўні не зацікаўленыя ў тым, каб беларуская мова станавілася папулярнай, жывой. Бо ўсё беларускае на сённяшні дзень унутры краіны мае «лёгкі налёт экстрэмізму». Яго добра адчулі сілавікі: затрымай беларускамоўнага — і, хутчэй за ўсё, пры праверцы ягонага тэлефона знойдзеш спасылачку на экстрэмісцкі рэсурс (бо толькі такія рэсурсы сёння пішуць на беларускай мове ды пра пытанні беларускай мовы), пры ператрусе ў кватэры — хутчэй за ўсё, адшукаеш сцяжок за шафай ці «Пагоню» на халадзільніку. Беларуская мова з вуснаў беларуса на вуліцы — як маркер. І не трэба думаць, што так сталася апошнім часам, так было цягам ужо доўгіх-доўгіх гадоў.

Тыя, хто пачынаў размаўляць па-беларуску ў 1980-я, напэўна, чулі ў свой бок абразы ад суайчыннікаў (часта выхадцаў з аднае вёскі) — «калхознік», бліжэй да сярэдзіны 90-х – ужо «бээнэфавец», у 2000-я хутчэй ужо казалі «апазіцыянер»… Толькі з часам гэта крыху размылася, але ўсё адно, звяртаючыся да міліцыянера на вуліцы, людзі пераходзілі на рускую — ад граху далей. І вось ужо пасля 2020-га прыляпілася гэтае зняважлівае «бэчэбэшнік». А на сённяшні дзень «бэчэбэшнік» — гэта куды горш, чым «бээнэфавец», «апазіцыянер» і «калхознік», разам узятыя. За гэта можна цалкам рэальна паехаць на суткі, а то і на гады.

Ну а ўжо тыя, хто трапіў у беларускія калоніі і спрабаваў карыстацца беларускай мовай у зняволенні, не аднойчы расказвалі, што мова станавілася прычынай зачэпак з боку адміністрацыі, пасадак у ШІЗА — словам, чарговых выпрабаванняў. Як там, спадар міністр, ці праводзіце вы папулярызацыю беларускай мовы сярод вертухаяў у калоніях?

Мова для статыстыкі

І справа якраз у тым, што па-іншаму сёння быць не можа. Для таго, каб не рабіць нічога больш канкрэтнага за папулярызацыю на паперы, ёсць універсальная адмазка: «Прыклады пачатку 90-х у нас, так і апошніх гадоў ва Украіне — паказальныя, каб іх пазбегнуць». Гэтую адмазку вы сустрэнеце яшчэ шмат у якіх інтэрпрэтацыях — ад самых розных чыноўнікаў да бабы Валі, якая, седзячы на лаўцы пад мінскай панэлькай, будзе размаўляць з вамі з чысцюткім беларускім вымаўленнем на ламанай рускай мове.

Падобная сітуацыя зручная для дзяржавы, бо на паперах у іх усё функцыянуе: кніжкі выдаюцца, святы пісьменства праводзяцца, беларускамоўныя школы ёсць (і не важна, што іх засталося толькі 10% ад агульнай колькасці — і тыя на вёсках). Але беларускамоўных дзяцей з тых беларускамоўных школ не прыбавіцца, наадварот, пры паступленні ў ВНУ яны будуць мець вялікія праблемы, бо ў Беларусі няма ніводнай вышэйшай навучальнай установы, дзе б выкладанне вялося па-беларуску, то-бок дзецям з гэтых школ трэба будзе перавучваць усю тэрміналогію наноў. А калі яны не будуць паступаць у ВНУ, то пойдуць на працу, дзе ім з вялікай верагоднасцю скажуць «гаварыць как усе».

Для дзяржавы сёння не выгадна, каб беларуская мова знаходзілася ў жывым стане — гэта значыць выконвала сваю асноўную, камунікатыўную функцыю паміж грамадзянамі, гучала ў крамах, лякарнях, у вышэйшых установах, у школах. Бо, як ужо было сказана вышэй, ад гэтых беларускамоўных у вачах дзяржаўнай сістэмы сёння толькі адны праблемы…

Вось і застаецца для іх зручнай беларуская мова толькі як мова-музей (з выстаўленымі ў адзін рад падручнікамі і кніжкамі), мова-сувенір (з выступленнямі на сцэне дзяржаўных фальклорных калектываў) ды мова-шыльда (з назвамі дзяржаўных устаноў ды пакуль яшчэ назвамі вуліц). Такая вось мова для лічбаў статыстыкі на паперках чыноўнікаў.

Гаворка – пра сваякоў тых, хто сядзіць за кратамі за палітыку, і тых, хто быў вымушаны выехаць за межы краіны, ратуючыся ад рэпрэсій.

Гэты матэрыял таксама даступны для прачытання на ⁠платформе⁠ Substack:⁠ ⁠https://honestby.substack.com/p/b87⁠⁠.

Гаворка — пра сваякоў тых, хто сядзіць за кратамі за палітыку, і тых, хто быў вымушаны выехаць за межы краіны, ратуючыся ад рэпрэсій.

Сумныя лічбы

На сённяшні дзень у Беларусі, паводле звестак праваабарончага цэнтра «Вясна», 1227 палітычных зняволеных. Агулам з пачатку прэзідэнцкай кампаніі 2020 года праз палітычны пераслед прайшлі больш за 4 тысячы чалавек. Гэта толькі тыя, каго афіцыйна прызналі палітвязнямі. Аднак ёсць і сотні іншых, якія сядзяць па палітычных матывах, але з розных прычын такога статусу не атрымалі. Паводле ініцыятывы Dissidentby, іх можа быць каля дзвюх тысяч, а некаторыя эксперты называюць і большыя лічбы — да пяці тысяч.

Калі ўзяць пад увагу, што ў кожнага з гэтых людзей ёсць бацькі, дзеці або партнёры, то колькасць тых, каго рэпрэсіі закранулі непасрэдна, можа дасягаць 10–15 тысяч чалавек. Гэта не статыстыка, а жывыя гісторыі — тысячы сем’яў, якія пацярпелі праз палітыку.

Ёсць і іншая катэгорыя — беларусы, вымушаныя пакінуць краіну. Падлічыць дакладна іх колькасць цяжка, бо нехта з’язджаў праз рэпрэсіі, іншыя — праз страх або эканамічныя прычыны. Але відавочна адно: ехалі не ад добрага жыцця. «Беглыя» — так грэбліва назваў Лукашэнка гэтых людзей.

Паводле ацэнак, толькі ў Еўрасаюзе сёння стала пражываюць 250–270 тысяч беларусаў, а агульная колькасць тых, хто выехаў пасля 2020 года ў розныя краіны, можа дасягаць 500 тысяч. Калі ўлічыць іх сем’і, то вынікае, што рэпрэсіі і вымушаная эміграцыя закранулі больш як два мільёны беларусаў і беларусак. Дадамо сюды не толькі блізкіх сваякоў, але і стрыечных братоў і сясцёр, бабуль і дзядуль — і гэтая колькасць павялічваецца ўжо ў разы.

Вось і атрымліваецца нейкая краіна-СІЗА, дзе безліч людзей так ці іначай сутыкнуліся з рэпрэсіямі. Больш за тое, кожны з іх патэнцыйна можа стаць мішэнню для сілавікоў, калі з нейкіх прычын праз іх захочуць адпомсціць іхным занадта актыўным сваякам.

Сын за бацьку

Разуменне, што праз сваякоў можна ціснуць на непажаданых людзей, да ўладаў прыйшло даўно, прычым далёка не ў 2020 годзе. Савецкую практыку рэпрэсій супраць дзяцей, жонак, мужоў, братоў ды сясцёр ворагаў народа доўга шукаць не прыйшлося: яна ўбудаваная ў генетычны код лукашэнкаўскай сістэмы і неаднаразова выкарыстоўвалася цягам 30 гадоў, але ў апошнія пяць з іх атрымала асаблівае пашырэнне.

Таму, калі ў 2020-м арыштоўвалі Віктара Бабарыку, разам з ім за краты змясцілі і ягонага сына Эдуарда. Хлопец тры гады праседзеў у СІЗА без суда, па прынцыпе «быў бы чалавек, а справа знойдзецца». І сапраўды: справу за гэты працяглы час знайшлі, асудзіўшы Эдуарда на падставе зусім іншых артыкулаў. Ужо тады шмат хто казаў, што сын апынуўся за кратамі дзеля таго, каб бацька быў больш згаворлівым.

А далей ужо ішлі па адпрацаванай схеме: у 2022 годзе быў арыштаваны стрыечны брат кіраўніка НАУ і намесніка кіраўніцы АПКБ Паўла Латушкі – Анатоль, якому ў выніку далі шэсць гадоў калоніі. У 2023-м быў затрыманы Арцём Лябедзька, сын дарадцы Святланы Ціханоўскай па канстытуцыйнай рэформе і міжпарламенцкай супрацы. Вынік суда – 3,5 года зняволення.

Не грэбавалі спецслужбы й арыштамі няпоўнагадовых: напрыклад у лютым 2023-га КДБ затрымліваў 15-гадовага брата адміністратара тэлеграм-канала «Live. Сообщество железнодорожников Беларуси», які на пачатку ўварвання Расіі ва Украіну перадаваў важную інфармацыю пра перамяшчэнні расійскай тэхнікі па тэрыторыі Беларусі. Наўзамен у адміністратара патрабавалі выдаліць тэлеграм-канал і спыніць дзейнасць.

Пільная ўвага заўсёды была да добраахвотнікаў, прычым нават да загінулых. Так, да Сяргея Бандарэнкі – стрыечнага брата добраахвотніка Васіля Парфянкова – сілавікі прыходзілі ажно двойчы, прычым ужо пасля смерці Васіля. Падчас допытаў мужчыну збівалі так, што ў выніку ён трапіў у шпіталь, адкуль, на шчасце, змог уцячы ў Польшчу.

З мэтай ціску прыходзілі таксама да маці і сястры Парфянкова, якім прысудзілі суткі паводле абсалютна надуманых прычын. Урываліся сілавікі і ў кватэру да стрыечнага брата намесніка камандзіра Палка Каліноўскага Вадзіма Кабанчука — Сяргея Франчука, якога пазней асудзілі на чатыры гады зняволення паводле чатырох крымінальных артыкулаў.

Змірыцца і замаўчаць

Пералік канкрэтных прыкладаў можна працягваць яшчэ доўга. Апошнім часам беларускія спецслужбы пераключыліся на адпрацоўку беларусаў у замежжы і таму ўсімі сродкамі спрабуюць адпомсціць непажаданым ім асобам. І калі дабрацца да самога чалавека немагчыма, то ў ход ідуць «закладнікі ўнутры краіны».

Праваабаронцы адзначаюць, што да сваякоў прыходзяць з ператрусамі – а што такое ператрус, які ладзяць беларускія сілавікі, мы ведаем. Іх затрымліваюць паводле адміністрацыйных, а часам і паводле крымінальных артыкулаў, ствараюць праблемы пры пераходзе мяжы, прымушаюць запісваць пакаяльныя відэа або наўпрост тэлефанаваць сваім родным за мяжу і ўгаворваць іх вяртацца, а часам наадварот — спыніць сваю дзейнасць і замаўчаць.

Больш за тое, катэгорыя сваякоў – адна з першых у чарзе на папаўненне спіса палітвязняў. Так, у канцы лютага 2024 года ў краіне пракацілася хваля аблаў на сем’і палітвязняў, якія атрымлівалі прадуктовыя перадачы для сваіх зняволеных сваякоў ад ініцыятывы IneedHelpBY. Тады агулам былі затрыманыя каля тысячы чалавек, частка з іх самі трапілі за краты са статусам палітычных вязняў.

І што б там ні казаў Лукашэнка пра «вялікія ўгоды» з Трампам, працэс набірання закладнікаў у Беларусі не спыняецца: ужо 12 кастрычніка сілавікі зладзілі чарговы хапун, затрымаўшы дзясяткі сваякоў палітвязняў і тых, хто ім дапамагаў. Вось такая яна — вялікая ўгода па-лукашэнкаўску.

Якія гэта падзеі і пра што яшчэ яны сведчаць — слухайце ў новым аўдыёматэрыяле «Меркаванне *Сумленных людзей».

Гэты матэрыял таксама даступны ў тэкставым фармаце на ⁠платформе⁠ Substack:⁠⁠ https://honestby.substack.com/p/2025⁠.

Чаму навучылі вучэнні

Вучэнні «Захад-2025», безумоўна, сталі адной з галоўных падзей гэтага гарачага верасня. Пра іх шмат гаварылі, іх чакалі, іх баяліся. І для гэтага былі свае падставы: папярэднія такія вучэнні ў 2021 годзе сталі маскіроўкай для будучага ўварвання ва Украіну — з тэрыторыі Беларусі ў тым ліку.

Але сёлета ў пэўны момант стала зразумела: у Расіі няма рэсурсу выкарыстоўваць вучэнні для новых атак на Украіну і пагатоў на Захад. Тут і Лукашэнка падаспеў з рыторыкай пра «мірных людзей» ды зрабіў выгляд, што гэта ён асабіста загадаў адвесці гэтыя вучэнні ўглыб краіны. Самы раз быў бы наогул адмяніць дарагія манеўры? Ды дзе там! Задача гэтых вучэнняў, як пасля аказалася, была ў іншым. Яны сталі своеасаблівай праверкай балявых кропак, парогу магчымага — тых самых чырвоных ліній.

Пачалі з простага практыкавання: маўляў, што, шаноўныя заходнія партнёры, трохі расслабіліся ад таго, што мы адвялі вучэнні ад заходніх межаў? Ну дык вось, там, углыбіні сваёй тэрыторыі, мы будзем адпрацоўваць планаванне выкарыстання нестратэгічнай ядзернай зброі і разгортванне комплексу «Арэшнік». Як вам такое?

А пасля панеслася: раптам аказалася, што прылёт у Польшчу, якая з'яўляецца краінай НАТО, двух дзясяткаў беспілотнікаў, у тым ліку з тэрыторыі Беларусі, — гэта не сон, а самая сапраўдная рэальнасць.

Апынулася, што закрыццё чатырох аэрапортаў у Польшчы, адмена рэйсаў з-за пагрозы дронаў — гэта таксама новая рэчаіснасць для краін НАТО.

І неабходнасць уздымаць у неба самалёты, каб збіваць беспілотнікі над краінай НАТО, — таксама не кадры з вострасюжэтнага фільма. Польшчы, дарэчы, такое прыйшлося рабіць упершыню. Інцыдэнт гэты стаў шмат у чым паказальным, бо частка тых дронаў, як пасля выявілася, была расійскімі пустышкамі «Герберамі», якія выкарыстоўваюцца ва Украіне для выхалашчвання сродкаў супрацьпаветранай абароны. Так здарылася і ў гэтым выпадку: каб збіваць «капеечныя», па ваенных мерках, «Герберы», польскае камандаванне выкарыстоўвала дарагія ракеты, пушчаныя з самалёта F-35. Больш за тое, адна з гэтых ракет трапіла ў жылы дом, разбурыўшы яго, — таксама паказчык эфектыўнасці.

А пасля аказваецца, што моманту залёту беспілотнікаў у нізкім старце чакала цэлая армія інтэрнэт-троляў і ботаў, якая тут жа пачала акучваць польскую аўдыторыю, падштурхоўваючы яе да «патрэбных» вывадаў: «а чаму ўкраінцы дапусцілі залёт дронаў на нашу тэрыторыю, дазволіўшы ім праляцець тысячу кіламетраў?», «а як так сталася, што гэтыя дроны заляцелі на нашу тэрыторыю, — мы ж пад аховай НАТО?», «а на якую такую абарону мы трацім 5 % ВУП?», «а што сабе думае ўрад?»…
Пытанняў і сумненняў было так шмат, што, падаецца, ці не гэта і з'яўлялася галоўнай «мэтай» тых дронаў?

А 13 верасня расійскі беспілотнік лётаў ужо над Румыніяй. Збіваць яго не сталі — не ўяўляў пагрозы для бяспекі насельніцтва. Вырашылі ўдарыць у адказ заявай пра «асуджэнне безадказных дзеянняў Расіі, якія пагражаюць стабільнасці ў рэгіёне».

І заява гэтая была настолькі магутнай, што Расія вырашыла больш не выкарыстоўваць дроны. Выкарыстала самалёты: 19 верасня тры расійскія знішчальнікі МіГ-31 увайшлі ў паветраную прастору Эстоніі, прабыўшы там 12 хвілін. Эстонія з гэтай нагоды вырашыла актываваць 4-ы артыкул Паўночнаатлантычнай дамовы, які прадугледжвае кансультацыі паміж саюзнікамі, і склікала на 22 верасня Раду Бяспекі ААН.

Пакуль прадстаўнікі розных краін выпраўляліся ў Нью-Ёрк на паседжанне Рады Бяспекі, аказалася — не іначай як супадзенне — што на аэрапорты Лондана, Дубліна, Берліна і іншых еўрапейскіх гарадоў была зладжана кібератака, у выніку якой былі затрыманыя сотні рэйсаў.

А пасля была сама Рада Бяспекі, на якой з самых высокіх трыбун прагучала шмат «мы не дадзім» і «мы не дапусцім». Толькі прадстаўнік Расіі на ўсе гэтыя заявы адказаў нешта накшталт «а вы дакажыце, што гэта былі мы». І, давёўшы сітуацыю да абсурду, бо адмаўляў відавочныя факты правакацый, сказаў даслоўна наступнае: «Мы не будзем удзельнічаць у гэтым тэатры абсурду!»

Але і тут ён, падобна, схлусіў. Бо Расія не адмовіць сабе ў задавальненні паўдзельнічаць у гэтай тэатральнай пастаноўцы, бо для гэтага ёй далі добрую нагоду. Прагучала яна з вуснаў польскіх палітыкаў. Так, польскі прэм'ер Дональд Туск заявіў, што польскі ўрад гатовы на любое рашэнне, якое будзе накіраванае на знішчэнне аб'ектаў, што ўяўляюць пагрозу. А кіраўнік польскага МЗС Радослаў Сікорскі дык наогул папярэдзіў расійскі ўрад: «Калі яшчэ адна ракета ці самалёт без дазволу... ўвойдзе ў нашую паветраную прастору і будзе збітая, а абломкі ўпадуць на тэрыторыю НАТО - калі ласка, не прыходзьце сюды скардзіцца. Вас папярэдзілі».

І нешта падказвае, што Расія ў сваёй блатной манеры вымусіць польскіх хлопцаў «адказваць за базар» і абавязкова паспрабуе праверыць, наколькі яны гатовыя трымаць сваё слова. Таму працяг спектакля будзе неўзабаве… Наўрад ці гэта будзе нейкае разгортванне канфлікту, але дробная правакацыя для праверкі сур'ёзнасці намераў польскіх палітыкаў цалкам можа быць.

І падобна, гэта ўжо добра адчувае польскае грамадства, бо пачало вывучаць карты бамбасховішчаў у сваіх гарадах і запасацца стратэгічнымі запасамі, што, з нашага ўласнага досведу, вельмі моцна нагадвае сітуацыю ва Украіне ў канцы 2021 — пачатку 2022 гадоў. Такая вось новая рэчаіснасць, такая вось навука ад вучэнняў.

Выхад палітвязняў

Для нас, беларусаў і беларусак, верасень таксама быў багаты на свае радасці ды перажыванні і таксама стаў пэўнай праверкай тых самых ліній.

11 верасня на волю выйшлі 52 вязні (па факце ж 51), сярод якіх вялікая колькасць тых, хто быў асуджаны за палітыку. І ў гэтым якраз ніякіх сюрпрызаў не было: усе разумелі, што рана ці позна Лукашэнка пачне выпускаць палітычных, толькі будзе рабіць гэта, прызначаючы сваю цану. Пра тое мы разважалі ў матэрыяле «Гандаль без сораму: палітвязні як частка прайс-ліста Лукашэнкі».

Паказальным стала іншае, як модна было казаць — прабіванне чарговага дна (хаця, вядома, ніякага дна ўжо даўно не існуе).

Аказваецца, у светапарадку Лукашэнкі цалкам магчыма выкідаць грамадзян Беларусі за межы краіны — без згоды, без дакументаў (больш як дзясятку палітвязняў не аддалі на мяжы пашпарты), без выбару: заставацца ці ад'язджаць. Не, канечне, прэцэдэнты ўжо былі і раней — узяць хаця б папярэднюю хвалю вызваленняў-«выдварэнняў», калі па дамоўленасці з ЗША на літоўскую мяжу вывезлі 14 палітвязняў, сярод якіх быў і Сяргей Ціханоўскі.

Але 11 верасня гэтая з'ява набыла масавы характар. І падобна, калі б не было ўзнятае пытанне так катэгарычна: ці не з'яўляецца гэта парушэннем дамоўленасцяў паміж Мінскам і Вашынгтонам? — то гэтая схема абмену людзей на «плюшкі» і выкідання іх з краіны стала б для рэжыму цалкам рабочай.

Але ж вось не — 16 верасня, да Дня народнага адзінства, улады зноў заявілі пра выхад яшчэ партыі з 25 чалавек, ківаючы, што сярод іх таксама былі палітвязні (асуджаныя «за злачынствы экстрэмісцкай накіраванасці»). Толькі гэтым разам выдварэння не было. Як не было ўвогуле ніякай інфармацыі пра тое, што гэта былі за людзі і куды яны падзеліся. Гэта быццам бы намякае: галоўнай умовай магчымасці застацца ў Беларусі для іх было маўчанне. І гэта таксама наша новая рэчаіснасць: або прэч з краіны, або замаўчыце назаўсёды.

Вялікая заслуга ў ламанні гэтай зручнай для Лукашэнкі схемы па выкіданні за межы краіны «няправільных», «нязручных», варожых яму беларусаў належыць Міколу Статкевічу. Гэта ён праз свой учынак, праз адмову пакідаць Беларусь, паставіў пытанне рубам: вы не можаце нас дэпартаваць насуперак нашай волі. Гэта ён паказаў, што ўсё ж і адзін у полі воін. Ці не завысокай была цана? Верагодна, так, бо ўсё кажа пра тое, што Статкевіч адправіўся назад у турму (такое вось «памілаванне» у Лукашэнкі), але гэта стала для нас яшчэ адным сведчаннем: у гандлі людзьмі, які вядзе Лукшэнка з Захадам, хтосьці можа перабіваць ягоную цану і значна падвышаць стаўкі.

І нарэшце,пасля выхаду людзей на волю нас чакалі новыя адкрыцці, бо многія вязні загаварылі. І мы зноў жахнуліся ад таго, што адбываецца ў беларускіх турмах. І гэта нягледзячы на тое, што пасля 2020-га, здавалася, нас ужо нічым немагчыма здзівіць.

Адкрыццё, падобнае на закрыццё

Безумоўна, абмінуць увагай яшчэ адно адкрыццё гэтага верасня — ці дакладней назваць яго закрыццём? — будзе зусім няправільна. Раптам мы даведаліся, што польска-беларуская мяжа мае ўласцівасць перакрывацца. Зусім. І не выключана, што патэнцыйна такую ж уласцівасць маюць межы беларуска-літоўская і беларуска-латвійская.

Гэта дало магчымасць некаторым з нас упершыню адчуць, як выглядае тая самая жалезная заслона. А некаторым — прыгадаць забытыя адчуванні, як тое было ў СССР. Добра, што пратрывала закрыццё нядоўга, усяго два тыдні. Але і таго хапіла, каб зразумець: гэта таксама можа стаць нашай новай рэальнасцю.

Адказ на гэтае пытанне — у нашым новым матэрыяле — аўдыёверсіі артыкула, які апублікаваны ў акаўнце *Сумленных людзей на платформе Substack.

Прачытаць артыкул можна ⁠па спасылцы:⁠ ⁠https://honestby.substack.com/p/a58⁠.

Але давайце па парадку...

І першае, што варта зрабіць, — гэта развітацца з самім словам «бульбасрач», пажадана раз і назаўсёды. Будзем з'ядаць слана часткамі. Пачнем з першай. Відавочна, гэтае фанабэрыстае «бульба...» ўжываюць найперш тыя, хто хоча падкрэсліць, што ў сварках нашых ёсць нейкая нацыянальная асаблівасць. Нібыта менавіта так сварыцца могуць толькі бульбашы.

Не ведаем, як вам, але тут, здаецца, абразліва ўсё. І само слова, і гэтая ганарлівая поза чалавека ў белым паліто, які ўжывае гэтую прыстаўку, быццам бы спрабуючы стаяць па-над спрэчкай гэтых самых бульбашоў. Дык вось, вялікі белы і пухнаты брат, ідзі ты лесам. А перад гэтым зазірні ў любы чат украінцаў, палякаў ці, калі хочацца, рускіх — і паглядзі, як там падгарае з нагоды ЛЮБОЙ тэмы. Прычым моўныя практыкаванні ў іх часам куды больш складаныя, а «шматпавярховасць» лексікі нашмат больш унушальная, так што на іхным фоне «сваркі» беларусаў могуць падацца душэўнай размовай.

З часткай слова «срач» — складаней. Бо часам сапраўды тое, як мы вядзём спрэчку, нагадвае зусім не дыялог. Але апошнім часам у нашым бабле назіраецца відавочны прагрэс: ад простага жадання нагадзіць у каментах многія пачалі пераходзіць да больш-менш аргументаванай абароны сваёй пазіцыі. І ў гэтым ужо ёсць вялікае-вялікае дасягненне. Таму з пэўнай доляй аптымізму скажам, што срач мы перараслі ці, ва ўсякім разе, знаходзімся на гэтым шляху.

Пра што мы спрачаліся і спрачаемся

А спрачаемся мы шмат пра што. І чым больш аддаляемся ад адчування еднасці 2020 года, чым больш у нас накопліваецца злосці і раздражнення, што такая блізкая, як тады здавалася, перамога становіцца вельмі прывіднай, тым больш пладзіцца гэтых спрэчак, тым больш узнікае розных пытанняў — на самыя розныя тэмы. І адказы на іх трэба прагаварыць — калі не іншым, то самому сабе: а як я адношуся да гэтага? І чаму менавіта так?

Напрыклад, як я адношуся да таго, што нехта іншы выйдзе на марш з вясёлкавым сцягам і стане з ім побач са сцягам бела-чырвона-белым? Як я стаўлюся да таго, каб зняць з Лукашэнкі санкцыі за тое, што ён выпусціць палітвязняў, і ён зноў выйдзе сухім з вады? Ці трэба перавыбраць сабе новага лідара ці лідарку? Ці трэба «адправіць у Манголію» Франака? Ці варта ўмоўным «змагарам» шукаць паразумення з умоўнымі «ябацькамі»? Ці можна Кныровічу весці размовы з Турам у «чаціку рэфарматараў»? А што я думаю пра харасмент? А пра хатні гвалт? А пра рассылку дыкпікаў? І ці астатнія думаюць гэтак жа, як я? А калі не так, то чаму?

І пытанняў такіх цягам вось гэтай пары гадоў была процьма... Адны з іх — яшчэ як свежыя раны – крываточаць, выклікаюць бурныя слоўныя перапалкі, іншыя — ужо адбалелі, зарубцаваліся. А шнары, якія з'явіліся на іхным месцы, нагадваюць: вось пра гэта мы думалі так, а пра тое — гэтак, вось гэта асудзілі, а тое — наадварот. І цяпер, калі мы зноў трапім у падобныя сітуацыі, мы будзем памятаць, што ўхваляецца, а што не, і, магчыма, гэта засцеражэ некага ад учынку, ухвалення якому адназначна не будзе.

Так выпрацоўваецца мараль, своеасаблівы камертон грамадства — па самых-самых розных пытаннях, пра якія раней, магчыма, нават не задумваліся. Так мы намацваем белыя плямы, недагаворанасці і пачынаем рэфлексаваць над імі. І нязручныя пытанні тут — добры спосаб зразумець свае слабыя пазіцыі, той самы тонкі лёд, адсутнасць падмурку. Каб яго выбудаваць — для сябе, для ўсіх нас.

Ад дыскусіі да срача адзін крок

З назіранняў за спрэчкамі сярод беларусаў нам удалося вылучыць некалькі простых прыкмет, якія паказваюць, з якой верагоднасцю будучая спрэчка ператворыцца ў срач. Магчыма, простае пералічэнне іх дапаможа яшчэ крыху наблізіцца да таго, каб не даваць ўцягнуць сябе ў нецывілізаваныя формы вядзення размоваў.

Першае. Бачыце, што дыскусію пачынае чалавек з вентылятарам у руках, які толькі і робіць, што правакуе канфлікт, — адразу адпраўляйце яго лесам. Бо дыскусіі павінны весціся сумленна, іх мэта — наблізіцца да вырашэння ўзнятага пытання. Вось такі наш ідэальны свет, але ў ім дакладна не месца персанажам, якія толькі накідваюць.

Другое. Заўважылі, што адбываецца пераход на асобы, — спыняйцеся, бо далей дыялогу не будзе, замест дыскусіі вы атрымаеце гару ярлыкоў на шыю, а аргументы вашыя ў лепшым выпадку запіхаюць вам за каўнер (мякка кажучы).

Ну і па-трэцяе, не ўвязвайцеся ў спрэчкі з тымі, хто дзейнічае па прынцыпе «крыкнуў грамчэй — сеў ямчэй»: найчасцей крычаць тыя, хто ведае, што спакойным тонам ягоныя «аргументы» не вытрымаюць ніякай крытыкі. Няпраўда заўсёды распаўсюджваецца хутчэй і далей — таму за гучнымі пастамі без фактаў у аснове часта стаіць жаданне зарабіць на вас ачкоў, лайкаў, грошай.

Таму перад тым, як увязвацца ў дыскусію, паспрабуйце зразумець мэты чалавека, які яе пачынае. Асабліва гэта стала актуальным у апошнія месяцы, калі за пэўнымі накідваннямі праглядаюцца пагоны спецслужбістаў. Яны атрымліваюць грошы за тое, каб пасварыць паміж сабой людзей, што ў 2020-м раптам захацелі аб'яднацца і салідарызавацца. Калі ласка, не станавіцеся карыснымі ідыётамі, не падыгрывайце ім.

Наперадзе шмат дыскусій

Нам вельмі важна навучыцца майстэрству вядзення дыскусій, бо зараз на тых, хто знаходзіцца ў бяспецы (на жаль, у першую чаргу за межамі Беларусі) і можа гаварыць свабодна, ляжыць адказнасць за выпрацоўку тонкіх настроек нашага грамадства: адэкватнай рэакцыі на гвалт, на вайну, на фальш, на несумленнасць, на маніпуляцыі, на прапаганду і шмат што яшчэ.

Бо ўнутры Беларусі многія з гэтых тэм уздымаць вельмі цяжка, вельмі небяспечна, калі не немагчыма. Там функцыю маралізатара забрала на сябе прапаганда, а як яна асэнсоўвае гэтыя тэмы, кожны з вас цудоўна ведае.

І галоўнае: у будучыні, калі частцы беларусаў удасца вярнуцца на радзіму, усім нам неабходна будзе правесці вельмі шмат дыскусій на самыя розныя тэмы, якія з пэўных прычын не ўздымаліся ці былі табуяваныя. І вельмі важна, каб гэтыя дыскусіі зноў не ператварыліся ў бульбасрачы.

Імя гэтаму чалавеку — Аляксандр Лукашэнка. А назва гэтай арганізацыі — Кіраўніцтва справамі прэзідэнта.

На тую гісторыю мы знялі цэлае відэа, якое вельмі раім вам паглядзець — дакладна спадабаецца! І абяцаем: падчас прагляду вас не пакіне ў спакоі пытанне «а што, так можна было?».

Адказваем: вам — нельга! У прынцыпе, нельга было і Аляксандру Рыгоравічу. Але ж, як вядома, калі вельмі хочацца, то можна. Дый хто ж яму забароніць?

Класныя штучкі

Прыйшоўшы да ўлады ў 1994-м, Лукашэнка зразумеў, што, аказваецца, ніякіх «класных штучак» у яго і няма. А яму іх так хацелася. Каб выправіць гэтую непрыемнасць, ён стварыў Кіраўніцтва справамі прэзідэнта (КСП), якое з часам ператварылася ў адну з найбольш магутных і ўплывовых арганізацый у краіне — з больш як 70 прадпрыемствамі-«матрошкамі», унутры якіх — яшчэ арганізацыі. Для абслугоўвання ўсяго гэтага дабра патрэбныя яшчэ 30 тысяч супрацоўнікаў, а таксама трэба падпарадкаваць сабе фактычна ўсё: ад баброў, кароў ды аленяў да гатэляў, заводаў і залатых прыіскаў.

Ну і зразумела, што КСП не патрабуе ніякага кантролю, празрыстасці ці залішняй справаздачнасці. Дый навошта гэтыя ўмоўнасці, калі ёсць адзіны сонцападобны і шматаблічны — ён жа і швец, і жнец, і спажывец, і сам сабе пракурор ды кантралёр — каму тут справаздачыцца?

«Крэпкі хазяйственнік»

Ад прыхільнікаў Лукашэнкі часам можна пачуць: вось Рыгорыч — «чэсны», у яго нічога няма. Але і праўда, навошта яму нешта, калі пра яго клапоцяцца. План быў просты: спачатку ты клапоцішся пра тое, каб стварыць для гэтага асобны орган, а пасля гэты орган ужо клапоціцца пра цябе. А каб клапаціцца пра цябе было крыху прасцей, гэтаму органу ты бесклапотна перадаеш трошкі нерухомасці. І атрымліваецца цэлая гаспадарка ў асабліва буйных памерах, або Галоўнае гаспадарчае ўпраўленне (ГГУ) — адна з падпарадкаваных Кіраўніцтву справамі прэзідэнта структур.

За трыццаць гадоў гэтай клапатлівай структуры перадалі нерухомасці больш як на мільярд долараў. Паводле звестак на сайце самога Галоўнага гаспадарчага ўпраўлення, у ягонай уласнасці знаходзіцца каля 400 будынкаў, але арганізацыя, якая абслугоўвае будынкі ГГУ, у сваіх справаздачах указвае 800 будынкаў па ўсёй Беларусі агульнай плошчай амаль 1,7 мільёна квадратных метраў. Калі б такі аб'ём камерцыйнай нерухомасці трэба было пабудаваць з нуля, то пры цяперашніх тэмпах будоўлі на гэта пайшло б каля 17 гадоў.

Дзіцячае казіно

Дзякуючы мудраму і інклюзіўнаму Кіраўніцтву справамі прэзідэнта у Беларусі нават дзеці атрымліваюць роўныя шанцы на ўдачу. Сакрэт просты: берацё тэлефон, ставіце галачку, што вам ёсць 18 гадоў — і гатова! Не трэба пашпарта, спраўджванняў праз сэлфі і іншых замарочак. Гэта ж дзяржаўнае казіно, усё «па-чэснаму»! Галоўнае, што прывязаць вы можаце любую картку — нават маміну.

Праўда, пасля здзіўленыя знікненнем грошай на сваіх картах мамы даведваюцца, што фармальна кампанія «Belbet», якая належыць Кіраўніцтву справамі прэзідэнта, — гэта не казіно, а латарэя! Дзейнасць гэтую ніхто не рэгулюе, грошы мамам ніхто не верне, а за петыцыю, якую яны падпісалі, можна з лёгкасцю прысесці на пэўную колькасць гадоў, бо сайт электронных петыцый (Petitions.by) прызнаны «экстрэмісцкімі матэрыяламі». Усё па законе!

І вядома, калі дзесьці паменела (як у выпадку з мамінай карткай), значыць, дзесьці паболела. І не кісла гэтак паболела: паводле даступных дадзеных за 2023 год, «Беларускія латарэі» атрымалі амаль 2 мільярды долараў прыбытку, з іх 99,8 % — гэта ўнёсак «Belbet». Дзякуй, мамы!

Шэйман – залатая ручка

Яшчэ адзін надзейны спосаб, як Кіраўніцтва справамі прэзідэнта можа паклапаціцца пра свайго боса, — гэта золата. І вось добры сябар Аляксандра Рыгоравіча і колішні начальнік Кіраўніцтва справамі прэзідэнта (з 2013 па 2021 год) Віктар Шэйман едзе ў Афрыку.

Па тэлевізары паказваюць прыгожую карцінку: афіцыйныя візіты, беларускія інжынеры, афрыканскія шахты, дзяржаўны праект, міжнароднае супрацоўніцтва. Прыгажосць! Хутка золата паліецца ракой.

Але раптам расследавальнікам становіцца вядома, што «дзяржаўная» кампанія па здабычы золата зусім не дзяржаўная, што ёй валодае сын добрага сябра Аляксандра Рыгоравіча — Віктара Шэймана. А абстаўляюцца ўсе справы праз цэлую сетку афшораў. Без фінансавага ўдзелу Беларусі. І золата ліецца кудысьці міма рэспубліканскага бюджэта. У выніку — дзяржаўныя ўкладанні як у золатаздабычу, а прыбытак — як з продажу бульбы. Для дзяржавы, вядома ж, не для Віктара Шэймана і, канечне, не для Аляксандра Лукашэнкі.

Ты не адзін!

Ну праўда, хоць ты і швец, і жнец, і зусім маладзец, але абысціся без цэлага вывадку куранятак-кіраўнікоў неяк зусім не атрымліваецца. Таму Аляксандр Лукашэнка выкарміў іх уласнымі грудзьмі... ці, дакладней, «мэрсэдэсамі»... Напрыклад, пасля выбараў 2001 года клапатлівы гаспадар не змог стрымаць сваёй пяшчоты да сваіх куранятак і падарыў чыноўнікам, якія яго падтрымалі, «мэрсэдэсы».

«Ну, я што, з бюджэта гэтыя грошы ўзяў? Ды ні капейкі з бюджэта не ўзяў. Дзе ўзяў — гэта мая справа», — адказваў на нясмелыя закіды «зласліўцаў» пра «мэрсэдэсы» Лукашэнка. Ну і праўда, «дзе ўзяў, дзе ўзяў»? Што вы як маленькія, далібог...

Хаця, упэўненыя, Аляксандр Рыгоравіч «чэсна і адкрыта» мог бы адказаць і на гэтае пытанне. Вось як некалі гэтак жа шчыра адказаў першаму кіраўніку КСП Кірсправамі Івану Ціцянкову, які неяк запытаўся, куды сыходзіць частка грошай ад продажу за мяжу савецкай зброі па заніжаных цэнах. «Не лезь не ў свае справы!» — адказаў Аляксандр Рыгоравіч кіраўніку Кіраўніцтва справамі прэзідэнта.

І справы ў тых «куранят», хто не соваў нос не ў свае справы, маглі спачатку ісці вельмі добра — як напрыклад у Галіны Жураўковай, якая ў пачатку 2000-х узначаліла КСП. Як у Віталія Дрожжы, які ўзначальваў нацпарк «Браслаўскія азёры» і пасля стаў міністрам лясной гаспадаркі, як у дырэктара ГУ «Санаторый Юнацтва» і першага намесніка начальніка Кіраўніцтва справамі Дзмітрыя Рыбко або ў Аляксандра Гундара, які кіраваў Рэспубліканскім культурна-асветным цэнтрам КСП.

Але як толькі гэтыя людзі спрабавалі палепшыць свае справы за кошт справаў КСП, жыццё іхнае тут жа станавілася не вельмі вясёлым: у Жураўковай абяцалі быць невясёлымі 4 гады ў калоніі, у Дрожжы — 7,5, Дзмітрыю Рыбко дасюль свеціць да 15 гадоў. А Аляксандру Гундару... ужо нічога не свеціць, акрамя начных ліхтароў над помнікам на менскіх Кальварыйскіх могілках. Вось і атрымліваецца, што Лукашэнка выводзіць супрацоўнікаў КСП на ростані: сядзь або памры. Прычым у першым выпадку ёсць шанец, што цябе памілуюць, як Жураўкову і Дрожжу, і вярнуць на кіраўнічую пасаду, а вось у другім...

Налівай

Ёсць у Кіраўніцтва справамі яшчэ адна магічная здольнасць: абясшкоджваць шкодныя рэчывы і нават ператвараць іх у карысныя. Асабліва гэта добра ўдаецца на прыкладзе алкагольнай прадукцыі.

Схема простая.

Крок 1: «Глядзіце, які шкодны ў Aperol выкарыстоўваецца фарбавальнік! Трэба забараніць яго продаж у краіне».

Крок 2: Перадаём эксклюзіўнае права на продаж Aperol кампаніі КСП «Беларусьторг».

Крок 3: Збіраем прыбытак.

Што? Фарбавальнік? Дык ён жа быў шкодны, калі яго прадавалі прыватнікі, а ў дзяржаўных руках дабаўка Е110 не толькі не шкодная, але і карысная. Піце на здароўе!

У пераліку прадуктаў, якія прадае КСП, ёсць таксама тытунёвыя вырабы, алкаголь, вада «Баравая» і... лыжы. А яшчэ прадпрыемствы Кіраўніцтва справамі прапануюць паслугі палявання ў прыгожых беларускіх пушчах, лясныя гаспадаркі — прадаюць вугаль, драўніну, пуцёўкі і ўвогуле ўсё, што можна вырваць з зямлі і прадаць.

Вядома ж, такая маштабная гаспадарка цудоўна функцыянуе і прыносіць добры даход, сярод прадпрыемстваў КСП нямала такіх, што сталі паспяховымі. Але вось цікава, як бы яны сябе адчувалі ў роўных умовах з усімі ўдзельнікамі рынку?

Уся гэтая гісторыя пра тое, як пад «мудрым кіраўніцтвам» швяца, жняца, фатографа, гісторыка і эканаміста Аляксандра Лукашэнкі прадпрыемствы КСП становяцца вельмі паспяховымі, асабліва ва ўмовах манаполіі, якія ствараюцца для іх спецыяльнымі загадамі, указамі, пастановамі, вуснымі распараджэннямі.

Ва ўмовах татальнага падпарадкавання, якія «крэпкі хазяйственнік» стварыў у краіне, ніхто не можа сказаць, што гэта не вельмі нармальна, калі Лукашэнку дараць верталёты, «майбахі», «тэслы» і дарагія гадзіннікі. А астатняе, атрымліваецца, ён проста купляе? Але ж не за скрадзеныя грошы, а за грошы «заробленыя». Бо як можна красці ў сябе, калі ўсё навокал — тваё?

«У мяне, акрамя Беларусі, нічога няма», – казаў Аляксандр Лукашэнка падчас VI Усебеларускага народнага сходу ў 2021 годзе.

І сапраўды так: а навошта табе нешта яшчэ, калі ў цябе ёсць цэлая Беларусь?